Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Elizabeth Currid-Halkett: 'De nieuwe elite vergroot de kloof'

Home

Marco Visscher

Elizabeth Currid-Halkett © Rebecca Fishman
Interview

De ‘streefklasse’ vormt de nieuwe elite, ontdekte Elizabeth Currid-Halkett. De leden zijn lastig te herkennen, maar onderscheiden zich wel degelijk. En ze kijken op anderen neer.

Eind negentiende eeuw verscheen ‘The Theory of the Leisure Class’. Daarin beschreef econoom Thorstein Veblen hoe de welgestelden zich van de rest onderscheidden door wat hij ‘opzichtige consumptie’ noemde. Met een handgemaakte zilveren lepel toonde je dat je geen genoegen nam met een machinaal gefabriceerde lepel van een ander materiaal, ook al was die net zo praktisch.

Lees verder na de advertentie

Een eeuw later beschouwen economen, sociologen en politicologen Veblens boek als een klassieker. Een van de liefhebbers is de sociaal onderzoeker Elizabeth Currid-Halkett. Zij wilde de ideeën van Veblen vertalen naar de eenentwintigste eeuw. Met een student dook zij in de data over consumptie en vrije tijd in de Verenigde Staten. En zo ontwaarde zij een nieuwe elite die zich op wezenlijk andere manieren onderscheidt en aldus haar maatschappelijke positie etaleert: niet door opzichtige consumptie, maar juist door een subtiele, zelfs onopzichtige vorm van consumptie.

Ze delen een cultureel kapitaal, dat door niet-leden niet wordt begrepen en gewaardeerd

Die elite is weliswaar hoger opgeleid, maar wordt niet zozeer gevormd door inkomen. Een linkse, werkloze filmmaker en een conservatieve advocaat kunnen verschillen in opleiding, inkomen of politieke voorkeur, maar ze komen elkaar tegen bij de biologische aardbeien in de natuurvoedingszaak, of in het zaakje waar ze ambachtelijke, fairtrade koffie drinken. Ze lezen dezelfde kranten en hechten waarde aan kennis en cultuur. Ze delen een cultureel kapitaal, dat door niet-leden niet wordt begrepen en gewaardeerd.

Currid-Halkett schreef er een boek over: ‘The Sum of Small Things: A Theory of the Aspirational Class’. De leden van deze ‘streefklasse’ voelen een verantwoordelijkheid om telkens de moreel juiste keuze te maken. “Ze streven ernaar een beter mens te zijn.”

Wat is er veranderd sinds Veblen?

“De nieuwe elite is meritocratisch. Ze bestaat uit mensen die een goede studie hebben genoten, hard werken en daarmee een plaats in die elite hebben verdiend. Dat is wezenlijk anders dan de elite in Veblens tijd, die thuis met hun chique tafelzilver zat te niksen en alles in de schoot geworpen kreeg. Een ander verschil is dat materiële goederen nu echt overal zijn. Honderd jaar geleden moesten massaproductie en massaconsumptie nog op gang komen. Het was een duidelijk teken van welvaart wanneer je spullen had, vooral als die geen direct praktisch nut hadden. Dat veranderde in de decennia daarna. Steeds meer mensen beschikten over een televisie, een koelkast, een auto of airconditioning. Vandaag is de waarde van spullen om je sociale positie te benadrukken afgenomen.”

Hoe herkennen we iemand uit de klasse die u beschrijft?

“Aan zaken die een verfijnde kennis en cultuur etaleren. Ze dragen een recyclebare tas, het liefst met het logo van een goed doel erop. Er steekt een respectabele krant uit. Ze drinken groene sapjes, doen aan lichaamsbeweging, vooral yoga en pilates. Er hoort een bepaalde wijze van ouderschap bij, waarbij je je kinderen nauwlettend volgt, hen op muziekles en sport zet en relatief veel geld opzijzet voor hun studie later.”

Dat klinkt als een allegaartje. Wat is het dat hen bindt?

“In alles laten ze zien dat ze betere mensen willen zijn, gezond en geïnformeerd, denkend aan de toekomst en bijdragend aan de wereld. Veel van hun keuzes zijn ingegeven door hun moraliteit. Dat geeft hun een goed gevoel over zichzelf. Dus ze kopen biologische producten, omdat ze denken dat het beter is voor henzelf en het milieu. Hun baby krijgt de borst, omdat het de intelligentie verhoogt. Ze bewegen omdat het gezond is voor lichaam en geest.”

Bedoelt u dat denigrerend?

Geschrokken: “O nee, zeker niet. Ik ben het ook helemaal niet oneens met deze keuzes. Integendeel, ik herken mezelf erin, maar ik wil vooral observeren.”

Nou, prachtig, toch? Een nieuwe elite die verantwoordelijkheid neemt.

“Ja, maar ze vergeten wel vaak dat dit zulke keuzes niet voor iedereen zijn weggelegd. Het is niet heel erg duur om op de boerenmarkt lokale, biologische tomaten te kopen, of om ’s avonds naar de yogaschool te gaan, maar het kost wel geld en tijd - en dat heeft niet iedereen. Leden uit de streefklasse stellen hun prioriteiten simpelweg anders dan anderen. Zo geven ze vrij veel geld uit om tijd te besparen: ze hebben een schoonmaakster, iemand voor de tuin, en een nanny. Zo kopen ze tijd voor zichzelf om de dingen te doen die ze waardevol vinden. Het is een luxe om een beter mens te zijn.”

Met kinderen de McDonald's in? Dat vindt de streefklasse maar niks

Kijken ze neer op mensen die kiezen voor plofkip en patat?

Currid-Halkett denkt lang na. “Ik worstel met deze vraag. Ik geloof niet dat het minachting is, maar ik denk wel dat ze impliciet een moreel oordeel hebben over de keuzes die anderen maken. Zo zien we bij hen een sterke neiging tot veroordeling van ouders die hun kinderen meenemen naar McDonald’s. Nu erken ik heus dat het beter is om je kind een gevarieerde maaltijd te bieden met verse groenten en dat het niet goed is om geregeld fastfood te eten. Maar het is wél een stuk goedkoper en je weet tenminste zeker dat je kinderen het niet laten staan. Dat zijn geen irrationele of onbegrijpelijke overwegingen. Ja, maar waarom bewégen die snackbartypes dan niet meer?, klinkt het vervolgens verontwaardigd. Maar als je niet zoveel verdient, ’s avonds thuiskomt uit je werk en je kinderen moeten nog eten en je huis moet schoon en de was nog gedaan, want je hebt geen huishoudster, tja, wanneer ga je dan naar pilates?”

Denkt u dat de meesten in deze klasse niet beseffen dat ze bevoorrecht zijn?

“Inderdaad. Het is heel gemakkelijk om af te geven op mensen die openlijk hun rijkdom etaleren door dure horloges en sieraden te dragen of in snelle auto’s te rijden, maar in de streefklasse zie je net zo goed statussymbolen die voor anderen onbereikbaar zijn. Vanuit hun bubbel kunnen ze zich volgens mij niet altijd meer goed inleven in de alledaagse sores van anderen.

“Ze maken verantwoorde keuzes en worden omringd door mensen die hetzelfde doen. Dan kun je weleens uit het oog verliezen dat het uiteindelijk allemaal onderdeel is van een systeem dat veel mensen buitensluit. Want makkelijk is het niet om je een plaats in deze klasse te verwerven als je er niet in bent opgegroeid. Je hebt er een cultureel kapitaal voor nodig waar je niet zomaar aan komt.”

Net als het geboorterecht van de oude elite.

“Niet helemaal. Maar bij het opgroeien vang je van je ouders signalen, prioriteiten en normen op. Via hen verneem je wat je hoort te lezen en te denken. Dat wordt onderdeel van je identiteit. En wanneer je oud genoeg bent om te studeren en uit huis te gaan, ben je zelf een lid van deze klasse en onderscheid je je nog meer van je generatiegenoten die níet op deze manier zijn opgevoed. Dat verschil beïnvloedt alles: van hoe je jezelf aan anderen presenteert tot de baan die je zult krijgen.

Deze reproductie van privilege kan je blind maken voor je eigen rol in de groeiende ongelijkheid

“Deze reproductie van privilege kan je blind maken voor je eigen rol in de groeiende ongelijkheid. Dat je je, door het maken van dit soort keuzes voor jezelf en je kinderen, verwijdert van de rest van de samenleving. Door de taal waarin je over het nieuws praat, door het lezen van dezelfde columnisten en het lachen om dezelfde politieke satire, ja, door dezelfde kleur nagellak te gebruiken. Het lijkt misschien futiel, maar die culturele factoren moet je je eigenmaken als je deel wilt uitmaken van de streefklasse. Je kunt geen toegangskaartje tot deze klasse kopen.”

Wíllen anderen wel bij deze klasse horen?

“Ja en nee, denk ik. Gezondheid en kennis zijn lovenswaardige doelstellingen, die kwaliteit van leven betekenen. Wie wil dat niet? Maar de streefklasse kan gesloten, kleingeestig en hooghartig overkomen. Dat wekt wrevel.”

Donald Trump is alles wat deze streefklasse niet is. Ziet u in zijn populariteit een tegenreactie?

“Dat zou kunnen. Volgens politicoloog Charles Murray hadden de hogere en lagere klasse en iedereen ertussenin halverwege de twintigste eeuw nog altijd een gedeeld cultureel kapitaal: ze keken dezelfde tv-programma’s en dronken hetzelfde bier. Dat is voorbij. In een snel veranderende, mondiale economie is er een groep die goed mee kan en een groep die achterblijft. In die eerste groep hebben mensen een goede opleiding genoten en een uitstekende baan, wonen ze in mooie steden en maken hun kinderen het goed. Veel aanhangers van Trump zijn daar geen onderdeel van. Zij voelen zich buitengesloten en zijn wrokkig.”

Ze zijn 'betere mensen' maar de zorgen van de arbeider kennen ze niet

Kunt u zich dat voorstellen?

“Laat ik het zo zeggen: de streefklasse is tot op zekere hoogte opzettelijk onwetend over hoezeer zijzelf onderdeel is van het probleem van de toenemende scheidslijnen in onze samenleving. Wanneer je braaf naar de boerenmarkt en je yogaklasje gaat, en je zet iedere maand geld opzij zodat je kinderen later kunnen studeren, dan denk je misschien dat je niets verkeerd doet. Maar jouw keuzes zijn wél het gevolg van een privilege dat jou hiertoe in staat stelt en dat je kinderen ook weer verder zal helpen.

“Intussen heb je geen enkele band met al die fabrieksarbeiders die na jaren trouwe dienst hun baan en zekerheid verliezen. En voor zover je al over deze mensen leest in je keurige krant, doe je niets aan hun problemen. Het is niet zo gek dat dit soort maatschappelijke verschillen zich nu manifesteert in de politiek.”

Kan het zijn dat de Trumpaanhang zich bespot voelt, en belachelijk gemaakt door de streefklasse?

Currid-Halkett aarzelt. “Ja, én genegeerd. Dat is misschien nog wel erger. Het komt bij de streefklasse niet op om met mensen buiten hun klasse contact te zoeken. Daarmee dragen ze niet bepaald bij aan de cohesie in het land.”

Maar de onderklasse zoekt dat contact toch evenmin?

“Daar heeft u gelijk in. Net als veel andere westerse samenlevingen - ook in Europa, waar je net zo goed een nieuwe elite hebt met vergelijkbare gevoeligheden, normen en consumentenkeuzes - zijn de VS diep verdeeld. Er is een sterke behoefte aan empathie. Het is ontzettend belangrijk voor de samenleving om te leren elkaar te ontmoeten en in andermans schoenen te staan.

“Toch zie ik hierin vooral een taak voor de nieuwe elite. Laten we niet vergeten dat juist de leden van de streefklasse in de afgelopen decennia geprofiteerd hebben van kenniseconomie en globalisering.

“Dat heeft hen in een bevoorrechte positie gebracht. Daarom hebben ze nu vooral de plicht om de kloof te overbruggen, om de sociaal-economische en culturele onvrede te repareren. Dan kan sociale mobiliteit weer iets worden voor iedereen.” 

Elizabeth Currid-Halkett (39) is hooglerar openbaar beleid in Los Angeles. Ze schrijft over kunst en cultuur ('The Warhol Economy', over hoe mode, kunst en muziek New York voortstuwen; en 'Starstruck', over de beroemdhedenindustrie).

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie
Ze delen een cultureel kapitaal, dat door niet-leden niet wordt begrepen en gewaardeerd

Met kinderen de McDonald's in? Dat vindt de streefklasse maar niks

Deze reproductie van privilege kan je blind maken voor je eigen rol in de groeiende ongelijkheid

Ze zijn 'betere mensen' maar de zorgen van de arbeider kennen ze niet