Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De Waddenzee heeft ook rechten en die horen in de Grondwet te staan

Samenleving

Jan van de Venis en Tineke Lambooy & Arjan Berkhuysen

Wadlopers tijdens hun wandeling over de drooggevallen bodem van de Waddenzee. © Hollandse Hoogte / Kees van de Veen
Essay

Laat Nederland, net als andere landen, het recht op schone natuur als mensenrecht erkennen. Sterker: natuurgebieden verdienen zélf rechten. Te beginnen met de Waddenzee.

In milieurechtszaken tegen de overheid wordt steeds vaker een beroep gedaan op mensenrechten. En met succes: de Nederlandse rechter erkende in de Urgenda klimaatzaak (2015) dat er mensenrechten in het spel zijn bij de beoordeling van de vraag of de Staat voldoende maatregelen neemt tegen klimaatverandering. Het recht op leven, op privacy en gezinsleven werden genoemd, zoals die zijn vastgelegd in het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.

Lees verder na de advertentie

Verder heeft de Raad van State onlangs bevestigd dat de gevolgen van de gaswinning in Groningen inbreuk maken op diverse grondrechten: het recht op leven (veiligheid), privacy (aantasting van het leefklimaat) en het ongestoord genot van het eigendom. Op dezelfde rechten beroept Milieudefensie zich in haar campagne #rechtopgezondelucht, en in de rechtszaken tegen luchtverontreiniging.

Internationale verdragen

Diverse internationale verdragen en afspraken bevatten een mensenrecht op een schoon en gezond milieu. Niet alleen erkennen zij onze mensenrechten in relatie tot gezondheid, milieu en natuur, maar ook die van toekomstige generaties. Dat gebeurt onder meer in het Klimaatakkoord van Parijs in 2015 en in de Duurzame Ontwikkelingsdoelstellingen, die 192 VN-lidstaten in hetzelfde jaar overeenkwamen. Datzelfde verband is ook vastgelegd in resoluties van de VN-Mensenrechtenraad. Zie bijvoorbeeld de resolutie getiteld: ‘Mensenrechten en klimaatverandering’, die vorig jaar tot stand kwam met instemming van Nederland. Dat wij nu al rekening moeten houden met belangen en rechten van toekomstige generaties, betoogde Urgenda ook in de klimaatzaak. Dat argument is de kern van de meeste klimaatzaken wereldwijd.

Al meer dan honderd landen hebben in hun grondwet een recht op een schoon en gezond leefmilieu opgenomen; veel van die wetteksten refereren aan toekomstige generaties. Dicht bij huis doen België en Noorwegen dat ook. De Noorse rechter heeft deze maand bevestigd dat huidige en toekomstige generaties Noren recht hebben op een schoon en gezond leefmilieu. Hij deed dat in een rechtszaak die Greenpeace met de Noorse natuurvereniging Natuur en Jeugd tegen de Noorse staat had aangespannen. De vraag was of het land de eigen grondwet schendt, en ook de rechten van toekomstige generaties, door olieboringen op de Noordpool toe te staan.

Mondiaal groeit het besef dat de natuur en de aarde ba­sis­voor­waar­den vormen voor het overleven van de mens

Nederland zou het voorbeeld van die andere landen moeten volgen, en ook zo’n grondrecht op een schoon, gezond milieu opnemen: wij en onze nazaten hebben daar belang bij. Het is niet revolutionair, al is er wel een grondwetswijziging voor nodig (dus een tweederde meerderheid in de Eerste en Tweede Kamer).

Basisvoorwaarden

Naast de toegenomen aandacht voor een schoon en veilig milieu en natuurbehoud als mensenrecht, zien we ook een andere ontwikkeling: mondiaal groeit het besef dat de mens onderdeel is van de natuur; dat de natuur en de aarde basisvoorwaarden vormen voor het overleven van de mens. Zonder natuur (lucht, water, voedsel) kan de mens niet leven. Daarnaast is bewezen dat contact met de natuur goed is voor onze gezondheid: het bevordert herstel van stress en angststoornissen, zet aan tot sociaal contact en beweging, stimuleert het leervermogen van kinderen, enzovoort.

De volgende stap om de basisvoorwaarden voor menselijk leven op peil te houden is het toekennen van rechten aan de natuur. Die rechten zouden wij dan moeten bewaken. Dat is de kerngedachte van de rights of nature-beweging, die bepleit dat onze ecosystemen - en de erin levende dieren, planten en bomen - rechten krijgen, net zoals mensen en rechtspersonen die hebben.

Inheemse volkeren, doorgaans sterk verbonden met de natuur, zien zichzelf vaak als een onderdeel daarvan. In hun gebruiken en cultuur kennen ook zij natuurrechten; steeds vaker leggen zij deze wettelijk vast. In oktober 2017 deed de Ponca-stam in Oklahoma dat, die zwaar werd getroffen door verontreiniging ten gevolge van fracking. Van de Iroquois-indianen kennen we het ‘zeven generaties-principe’, dat oproept om te leven en werken ten gunste van zeven toekomstige generaties.

Ecuador

Een voorbeeld van een staat die erkenning van natuurrechten in zijn grondwet heeft opgenomen, is Ecuador. Dat was in 2008. Het was het eerste land dat (vrij vertaald) ‘de natuur in al haar levensvormen het recht geeft te bestaan, voort te bestaan en al haar vitale cycli te regenereren’. Mensen hebben daarbij de juridische plicht om deze rechten te garanderen. Deze natuurrechten zijn dus afdwingbaar.

Als rechtspersoon zouden de rivieren zelf partij kunnen zijn in juridische geschillen

Vorig jaar bepaalde het Hooggerechtshof van de Noord-Indiase deelstaat Uttarakhand dat de rivieren Yamuna en Ganges dezelfde rechten hebben als mensen. Oorspronkelijk waren de gletsjers die deze rivieren voeden de inzet van de rechtszaak. Maar het hof oordeelde dat ‘alle rivieren, stroompjes, beekjes, meren, lucht, velden, valleien, jungles, bossen, moerassen, graslanden, bronnen en watervallen’ rechtspersoon zijn in de Himalaya-staat. De rivieren vervuilen of schade toebrengen zou voortaan juridisch gezien net zo erg zijn als een persoon schade toebrengen. Als rechtspersoon zouden de rivieren zelf partij kunnen zijn in juridische geschillen. Het nationale Indiase Hooggerechtshof heeft inmiddels echter geoordeeld dat, hoe belangrijk deze rivieren ook zijn, het niet aan rechters is om deze als rechtspersonen aan te wijzen.

Nieuw-Zeeland

Maar dat een overheid dat wel kan, toont Nieuw-Zeeland aan. Daar hebben al drie natuurgebieden rechtspersoonlijkheid. Vorige maand kreeg de voor de Maori’s heilige Taranaki-berg deze status, die eerder al was toegekend aan het Nationale Park Te Urewera en de Whanganui-rivier. Deze rivier is de eerste ter wereld die naar de rechter kan stappen wanneer haar belangen worden geschonden, net zoals een overheidsorgaan, een bv of een kerk dat in Nederland kan. De wet noemt het stroomgebied “een ondeelbaar en levend geheel dat de Whanganui-rivier omvat van de bergen tot aan de zee, met al zijn fysieke en metafysische elementen. Het is een rechtspersoon en heeft alle daarbij behorende rechten, machten, plichten en aansprakelijkheden.”

Staan we aan de vooravond van een Copernicus- of Galileimoment in het recht? Deze geleerden brachten de mensheid van een geocentrisch naar een heliocentrisch wereldbeeld: van de aarde naar de zon als middelpunt van het zonnestelsel. Maken we nu mee dat de natuur een centrale plaats in het recht krijgt? Natuurrechten naast mensenrechten?

Nederland

Nederland mist niet alleen een grondwettelijk recht op een schoon en gezond milieu voor ons en toekomstige generaties, maar kent ook geen rechten toe aan de natuur. Als het parlement dit zou willen, is dat mogelijk. Naar Nieuw-Zeelands voorbeeld kan Nederland rivieren, ecosystemen of natuurgebieden aanwijzen als rechtspersonen, ieder met een eigen bestuur. Zo’n rechtspersoon kan dan, net als een natuurlijke persoon, een vennootschap of een waterschap, bezittingen hebben, mensen in dienst nemen en rechtszaken beginnen. De Nieuw-Zeelandse wetten omvatten uitgebreide en zorgvuldig omschreven checks and balances, en bepalingen omtrent beheer. Zij beschrijven ook wanneer en hoe deze rechtspersoon zelf naar de rechter kan gaan.

Dat kunnen we in Nederland ook regelen. Boek 2 van ons Burgerlijk Wetboek (artikel 2:1 lid 2) bepaalt dat overheidstaken kunnen worden opgedragen aan een instantie, waaraan ook rechtspersoonlijkheid kan worden toegekend. Aangezien natuurbescherming een overheidstaak is, kan de Staat deze voor een bepaald gebied (deels) overdragen aan een speciaal daarvoor op te richten natuurrechtspersoon. De doelomschrijving van deze rechtspersoon kan verwijzen naar de bijzondere waarde van een gebied als cultureel, historisch en natuurlijk erfgoed, voor de mensheid en voor toekomstige generaties.

Grote waarde

Nederland heeft natuurgebieden en riviersystemen van grote nationale en internationale waarde die in aanmerking komen. Duidelijke koploper is het Waddengebied, dat een eenheid is van Waddenzee, eilanden, kwelders, cultuurhistorische landschappen van de vastelands- en Noordzeekustzone.

De Waddenzee is een cruciale bondgenoot in de bescherming tegen de gevolgen van kli­maat­ver­an­de­ring

Nederlands grootste en meest dynamische natuurgebied is ook ’s werelds grootste getijdengebied met een gematigd klimaat. Het leeft (ademt twee keer per dag in en uit met eb en vloed), is een van de belangrijkste gebieden voor (trek)vogels ter wereld, en herbergt een unieke variëteit aan (zeldzame) plant- en diersoorten. De Waddenzee is als natuurlijke buffer ook een cruciale bondgenoot in de bescherming tegen de gevolgen van klimaatverandering. Het gebied speelt bovendien een belangrijke rol voor de gezondheid, veiligheid en welzijn van huidige en toekomstige bewoners en bezoekers.

Toch bedreigen activiteiten van grote internationale bedrijven het Waddengebied. Zo heeft de NAM (met grootaandeelhouders Shell en ExxonMobil) nieuwe plannen voor gaswinning onder de Waddenzee, en boort Frisia (onderdeel van multinational K+S) binnenkort naar zoutlagen onder het Friese wad. Die boringen kunnen tot bodemdaling en vervuiling leiden.

Natuurlijk Werelderfgoed

Unesco heeft de Waddenzee erkend als natuurlijk Werelderfgoed: een onvervangbaar, uniek eigendom van de hele wereld. Maar aan dat predicaat kunnen geen rechten worden ontleend. Kortetermijnwinst en bedrijfslobby’s winnen het vaak van zorgvuldigheid en langetermijnbelangen. Het verzet van lokale bevolking en natuurliefhebbers tegen boringen krijgt weinig tot geen steun van de nationale overheid.

Tekst gaat verder onder de afbeelding

© Hollandse Hoogte / EyeEm Mobile GmbH

Het kabinet heeft in het regeerakkoord plannen opgenomen voor een ‘Beheerautoriteit Waddenzee’ die de natuur beter moet beschermen. Veel is nog onduidelijk rond deze autoriteit, maar zeker is dat deze sterk gelieerd blijft aan de nationale overheid, en ook nationaal beleid zal moeten uitvoeren.

Alleen verschil maken

De Beheerautoriteit kan alleen verschil maken als deze echt over de Waddenzee beslist, en niet vanuit de nationale overheid gemakkelijk opzij kan worden geschoven bij zaken als gaswinning. De beoogde bestuursstructuur van de Beheerautoriteit kan model staan voor de oprichting van de natuurrechtspersoon Waddenzee: die krijgt dan een bestuur, met eigen macht en eigen middelen, bestaande uit mensen afkomstig uit de verschillende belangengeledingen - zoals eilandbewoners, natuurbeschermers, overheden, (toerisme-)ondernemers en toeristen (van zeilers tot wadlopers). De natuur van de Waddenzee krijgt hiermee een eigen juridische plek en identiteit in onze maatschappij, net als een gemeente, waterschap of bedrijf.

Laat Nederland aansluiten bij de nieuwe mondiale ontwikkelingen in het recht, door de Waddenzee als natuurrechtspersoon te erkennen, in te richten en te beschermen. Voor de Waddenzee, voor al het leven in haar, voor ons en voor toekomstige generaties. 

Wat zegt de Noorse grondwet?

Artikel 112:
“Ieder persoon heeft het recht op een milieu dat bevorderlijk is voor de gezondheid en op een natuurlijke omgeving waarvan de productiviteit en diversiteit op peil worden gehouden. Natuurlijke rijkdommen zullen worden beheerd op basis van uitgebreide lange-termijnoverwegingen die dit recht ook voor toekomstige generaties garanderen.”

De auteurs hebben dit stuk op persoonlijke titel geschreven

Jan van de Venis is mensenrechtenadvocaat en waarnemend Ombudspersoon Toekomstige Generaties.
Tineke Lambooy is Professor of Corporate Law aan Nyenrode Business University. 
Beiden zijn Worldconnectors en lid van de werkgroep Toekomstige Generaties. Ook zijn zij betrokken bij Stand Up For Your Rights, een organisatie die pleit voor een recht op een schoon en gezond milieu.
Arjan Berkhuysen was t/m 31 december 2017 directeur van de Waddenvereniging. 

Deel dit artikel

Mondiaal groeit het besef dat de natuur en de aarde ba­sis­voor­waar­den vormen voor het overleven van de mens

Als rechtspersoon zouden de rivieren zelf partij kunnen zijn in juridische geschillen

De Waddenzee is een cruciale bondgenoot in de bescherming tegen de gevolgen van kli­maat­ver­an­de­ring