Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De voorlopige opbrengst van #MeToo

Samenleving

Leonie Breebaart

Televisiekok Mario Batali is één van de talloze mannen die sinds begin oktober zijn geveld door een orkaan met de naam #Metoo. © AFP
Essay

Midden december moest de Amerikaanse televisiekok Mario Batali eraan geloven. Het televisienetwerk ABC ontnam hem zijn kookshow, omdat hij vrouwen in de keuken lastig gevallen zou hebben – gedrag waarvoor de 57-jarige kok eerder uit zijn eigen restaurant was vertrokken. Herdrukken van zijn pastaboeken zijn inmiddels door de uitgever teruggetrokken. Batali heeft inmiddels bekend. Hij heeft in het openbaar zijn excuses aangeboden.

De Amerikaanse kok is één van de talloze mannen die sinds begin oktober zijn geveld door een orkaan met de naam #Metoo. Vooral in de film- en theaterwereld leidden beschuldigingen van misbruik tot een waar slagveld. Harvey Weinstein, Kevin Spacey, Dustin Hoffman, en er komen nog voortdurend namen bij. Niet alleen in Amerika rolden er koppen, ook in Europa verloren machtige mannen door #MeToo hun status én hun werk. Vaak waren dat mannen uit de theaterwereld: in Nederland alleen al Karst van der M., Jappe Claes, Ruut Weissman en Job Gosschalk. De beweging had wereldwijd zoveel succes dat het Amerikaanse blad Time dit jaar niet één persoon uitriep tot Person of the Year, maar een hele groep vrouwen die zo moedig waren geweest hun mond open te doen.

Lees verder na de advertentie

Toch heeft de #MeToo-beweging van meet af aan dubbele gevoelens opgeroepen, opluchting en instemming, maar ook kritiek. Natuurlijk is het goed dat seksuele intimidatie aan de kaak gesteld wordt en dat mannen die jarenlang hun gang konden gaan nu ter verantwoording geroepen worden. Maar waarom moesten die beschuldigingen via de media uitgespeeld worden? Waarom komen zoveel vrouwen nú pas met hun verhaal? Wat valt eigenlijk onder de definitie seksueel misbruik? Is #MeToo de weg ingeslagen van een heksenjacht?

Als een president wegkomt met seksuele intimidatie, wat heeft zo’n aanklacht dan voor zin?

Terug naar de zaak waarmee het begon en waaraan door Megan Twohey and Jodi Kantor van de New York Times en Ronan Farrow van de New Yorker hard gewerkt was: de beschuldigingen aan het adres van de oppermachtige Hollywoodproducent Harvey Weinstein. In de filmwereld was al jaren bekend dat Weinstein zijn macht gebruikte om seksuele gunsten van actrices af te dwingen. Regisseurs als Lena Dunham en Quentin Tarantino waarschuwden Weinstein, maar die leek vrijwel onaantastbaar, dankzij zijn macht in Hollywood en de volgens hemzelf ook warme banden met de Clintons en met Barack Obama. Wie zou het tegen zo’n opperbaas durven opnemen? Wat betekende dat voor je carrière? Toen Seth MacFarlane tijdens de Oscaruitreiking van 2013 de genomineerden voor beste vrouwelijke bijrol oplas, feliciteerde hij de vijf dames ermee dat ze “niet langer hoefden te doen alsof ze Harvey Weinstein aantrekkelijk vonden”.

Macht gebroken

Na grondig journalistiek onderzoek bleek het toch mogelijk Weinsteins macht te breken. Begin oktober hadden de New York Times en de New Yorker hun aanklacht rond. Uit gedetailleerde getuigenverklaringen van bekende filmsterren als Angelina Jolie bleek dat Weinstein zich drie decennia lang schuldig had gemaakt aan seksuele manipulatie en geweld. Hij nodigde actrices uit op zijn hotelkamer en als ze niet ingingen op zijn seksuele avances, zoals Mira Sorvino en Ashley Judd, dan zorgde hij ervoor dat ze de rol die ze ambieerden niet kregen. Vrouwen die dreigden uit de school te klappen, kregen zwijggeld aangeboden of werden bedreigd. Kort na de nauwgezette beschuldigingen in de pers werd Harvey Weinstein ontzet uit tal van belangrijke functies die hij bekleedde in de filmindustrie. Dat gaf meer vrouwen de moed zich tegen Weinstein uit te spreken – het zijn er inmiddels meer dan negentig. In achttien gevallen ging het om verkrachting.

Met de zaak Weinstein kreeg de #MeToo-beweging, al eerder in gang gezet door de zwarte activiste Tarana Burke, een enorme slinger. Niet alleen in de VS, maar ook in Europa en het Midden-Oosten volgden vrouwen het Amerikaanse voorbeeld. Onder hashtags als #balancetonporc (Frankrijk), #YoTambien (Spanje) en #Ikook (Nederland) deelden vrouwen hun ervaringen – evenals misbruikte mannen. De succesvolle actie tegen Weinstein sterkte hun vertrouwen dat ze dit keer niet door gebrek aan bewijs tot zwijgen tot verdoemd waren. Zelfs als de dader ontkende (Weinstein zegt nog steeds dat de dames toestemming gaven), komt hij daarmee dus niet zomaar weg.

Althans niet in alle gevallen. Want natuurlijk was dit ook het jaar van Donald Trump, tegen wie al drie formele aanklachten zijn ingediend – waaronder één van Ivana Trump, maar die dit jaar desondanks de machtigste man van de VS werd. Trumps overwinning heeft veel vrouwen strijdbaarder gemaakt, verklaarden Megan Twohey and Jodi Kantor in Variety. Juist in dit politieke klimaat voelden ze zich geroepen hun mond open te doen. Anderen voelden zich erdoor ontmoedigd. Als een president wegkomt met seksuele intimidatie, wat heeft zo’n aanklacht dan voor zin?

Ook in Nederland heerst bij vrouwen meestal het gevoel ‘het helpt toch niks’. Zelfs als ze naar een vertrouwenspersoon stappen – die vaak te nauwe banden heeft met hun leidinggevende – moeten ze vervolgens toch met bewijzen komen. Volgens Leo ten Brink, voorzitter van de Landelijke Vereniging van Vertrouwenspersonen, werkt dat ontmoedigend. “Aan het eind van het liedje zijn ze vaak nog geen stap verder: of ze worden niet geloofd, of de klacht wordt ongegrond verklaard wegens gebrek aan bewijs,” vertelde hij NRC Handelsblad. Het probleem is tweeërlei. Ten eerste ontbreken bij seksueel misbruik meestal getuigen. Ten tweede houdt de handtastelijke collega graag vol dat dame of heer in kwestie te weinig verzet heeft geboden. “Dit is de hoofdtruc,” verduidelijkte orthopedagoog en psycholoog Harriet Hofstede in Trouw. “Hierdoor mobiliseren plegers schuld en schaamte bij een slachtoffer en doen zij alsof hen niets te verwijten valt. Vergeten wordt dat ongeveer vijftig procent van de volwassenen bevriest bij een aanranding of verkrachting. Dat betekent dat je geen nee zegt, maar nog niet dat je het wil.” Dankzij de publiciteit rond #MeToo gingen kranten te rade bij deskundigen en weten we waarom zoveel vrouwen hun mond niet eerder open deden.

Inmiddels werd ook in Neerland duidelijk dat bijna iedere vrouw bleek wel een ervaring met seksuele intimidatie had opgedaan – en vaak meer dan één. Voorheen gaven ze zichzelf de schuld of lieten zich wijsmaken dat het eigenlijk helemaal niet zo erg was, één van de bekende technieken die Hofstede bij plegers altijd terug ziet komen. Die schaamte was nu doorbroken, #MeToo was overal onderwerp van gesprek.

Daar moesten ook de Nederlandse kranten iets mee. Zo riep NRC Handelsblad slachtoffers op hun verhaal te doen – zonder de dader bekend te maken. De oogst was divers, zowel in leeftijd als in sekse, want ook mannen meldden zich. Ook de zwaarte van de vergrijpen leek nogal uiteen te lopen. Een 69-jarige vrouw schreef: “Ik moest het gezellig voor hem maken op kantoor. ‘Tuttelen’ noemde hij dat. Hij begon met seksueel getinte opmerkingen. Later greep hij met zijn hand in mijn kruis”. Een 23-jarige freelancer voelde zich aangerand, omdat ze bij binnenkomst opmerkingen kreeg dat haar collega’s “hem voelde kloppen tegen de onderkant van het bureau.” Een 53-jarige vrouw vertelde hoe haar judoleraar haar als elfjarig meisje keer op keer bij haar borstjes pakte.

Ook Trouw stelde een brievenbus open voor mensen die hun verhaal kwijt wilden. Vaak ging het om vrouwen die decennialang hadden verzwegen dat ze waren misbruikt, door hun broer, hun vader, de plaatselijke predikant. De #MeToo-beweging maakte veel los. “Ik ga de stap naar de psycholoog echt zetten”, schreef één van hen. “Ik denk gewoon dat ik erkenning wil hebben van wat mij is overkomen en dat iemand eens tegen mij zegt, god wat erg!”

Moeten mannen voortdurend oppassen wat ze zeggen of doen? In wat voor puriteinse sfeer komen we dan terecht?

Al die verschillende verhalen in de krant weerspiegelden de breedte van de #MeToo-beweging. Het ging soms over een vernederende opmerking, maar ook over verkrachting. Het verschil tussen ‘lichte vergrijpen’ en hele zware deed er in die stroom die van gedeelde ervaringen minder toe te doen. Daarop kwam al snel kritiek – in Trouw betoogden bijvoorbeeld Ger Groot en Sylvain Ephimenco dat hier wel erg veel op één hoop gegooid werd. Recentelijk liet de Amerikaanse acteur Matt Damon tegenover ABC News nog weten we volgens hem moeten oppassen niet alle mannen op één hoop te gooien. “Er is een verschil tussen iemand een tik op de bil geven of verkrachting.”

Vernedering

Daarop is door de slachtoffers zelf opvallend eendrachtig gereageerd. In antwoord op Matt Damon liet Alyssa Milano op Twitter weten dat álle vormen van seksuele intimidatie pijn doen. Anderen vielen haar bij. Ook een verkeerde opmerking kan vrouwen het gevoel geven geobjectiveerd te worden, schreef Jolande Withuis in Trouw. Met name in een masculiene omgeving, en dat is de werkvloer in de veel gevallen nog steeds, is het voor vrouwen pijnlijk als ze ongevraagd aangesproken worden op hun vrouw zijn, terwijl ze gewoon serieus genomen willen worden in hun vak. “In de wereld van het werk, waar deze mannen heersen, zijn vrouwen te gast. Of het wangedrag ernstig was of licht, het draaide telkenmale om vernedering. De vrouw werd niet bejegend als een collega, niet beoordeeld op haar vak, maar op haar plaats gezet als sekse: denk maar niet dat jij mag meedoen als mens onder de mensen.” Mannen die zich in een afhankelijke positie bevinden, hebben overigens soortgelijke ervaringen, schrijft Withuis. Denk aan de jonge acteurs die werden lastiggevallen door Kevin Spacey, hoofdrolspeler van de netflixserie House of Cards. Mét Harvey Weinstein was Spacey één van de bekendste plegers. Aan een gepland volgend seizoen mocht hij niet meedoen.

Dat vonden veel vrouwen, onder wie Jolande Withuis, overigens een te strenge straf. Hoe ver moet je gaan in het boycotten van zo’n acteur, nadat die excuses aangeboden heeft? Mogen we niet meer van ‘House of Cards’ genieten omdat Spacey buiten de camera achter de jongens aanzat? En moesten die pastaboeken van Batali echt uit de handel? Sommige instellingen leken de angst voor reputatieschade belangrijker te vinden dan de vraag of de plegers van hun fouten hadden geleerd en excuses hadden aangeboden.

Kritische geluiden kwamen ook van de Engelse journaliste Julia Hartley-Brewer. Ook zij had ervaringen met handtastelijke mannen. Toen politicus Michael Fallon zijn hand op haar dij had gelegd, had ze hem beleefd te kennen gegeven dat ze hem in het gezicht zou stompen als hij dat nog eens deed. Maar dat Fallon dankzij deze anekdote onder zware kritiek kwam te staan, stoorde haar. Ze vond dat de #MeToo- campagne de trekken van een heksenjacht kreeg.

Dat vindt ook politiek journalist Elliw Gwawr uit Wales, maar niet om dezelfde reden. Ook zij had zo haar ervaringen met Engelse politici, vertelde ze de BBC, ook zij kreeg een hand op haar knie. Zulke ervaringen, die verder niet traumatisch waren, bracht ze nu bewust naar buiten om te laten zien hoe vervelend seksuele toespelingen zijn als je gewoon je werk wil doen. Ook zij wilde geen namen noemen, maar ze vond de #MeToo-beweging wel belangrijk. Maar belangrijker dan het beschuldigen van individuen is volgens Gwawr dat er openlijk gepraat wordt over seksuele intimidatie.

Het verschil tussen getuigenis en beschuldiging bracht Trouw in een lastig parket toen ze journalist Jelle Brandt Corstius een podium gaf zijn #MeToo te delen op de voorpagina van de krant. Hij was in het begin van zijn carrière gedrogeerd en gedwongen tot orale seks. De naam van de dader noemde hij niet in de krant. Omdat er geen getuigen waren, had de dader Brandt Corstius succesvol kunnen beschuldigen van smaad. En een rechtsgang was voor Brandt Corstius niet te betalen – overigens is hij nu wel een proces begonnen. Van de Trouw-lezers kreeg Brandt Corstius veel sympathie, dankzij zijn verhaal bereikten de redactie 150 verhalen over seksueel misbruik. Maar nadat Brandt Corstius bij op de televisie zijn verhaal had gedaan, meldde de bewuste tv-journalist zich inderdaad en beschuldigde Brandt Cortius alsnog van smaad. Dat gaf de tv-kijkers het gevoel dat ze ter plekke moesten beslissen welke versie van het verhaal ze moesten geloven.

Schuldvraag

Hoogleraar Renée Römkens merkte daarna in Trouw op dat #MeToo makkelijk terecht komt in de hoek van de beschuldigingen. Dat kan nodig zijn om een verkrachting aan de kaak te stellen. Maar als het debat alleen nog gaat over de schuldvraag, kom je er niet aan toe het echte probleem in kaart te brengen. Wat is seksueel misbruik precies en hoe komen mensen ertoe zulk gedrag te vertonen? “Je kunt gedrag afkeuren, maar degenen die dit gedrag aan de dag leggen, moeten zich in het debat kunnen mengen. Als het gaat over het boetekleed dat zij moeten aantrekken, sla je de discussie dood.”

Dat gesprek werd bemoeilijkt door twijfels over de manier waarop bedrijven en instellingen verdachte werknemers wisten te lozen. Ryam Lizza, journalist bij de New Yorker, werd ontslagen omdat één medewerkster hem beschuldigd had van seksueel misbruik. Zelf spreekt hij van een verschrikkelijk misverstand en benadrukt dat hij in de relatie met de vrouw die hem beschuldigt geen enkele bedrijfsregel geschonden heeft. Volgens de New Yorker is de zaak wél grondig onderzocht, bovendien werd Lizza bij CNN ook al beschuldigd van grensoverschrijdend gedrag. Dat de krant uit het oogpunt van privacy niet openbaar maakt waarvan Lizza beschuldigd wordt, laat zien hoe lastig het blijft zulke zaken te verantwoorden. Naar aanleiding van dat geval waarschuwde een journalist van de website Politico tegen automatische sympathie voor het slachtoffer. Die moet er niet toe leiden dat we elke beschuldiging geloven. Zo kan opnieuw een nieuwe onveilige werksituatie ontstaan – dit keer voor mannen. Moeten ze voortdurend oppassen wat ze zeggen of doen? In wat voor puriteinse sfeer komen we dan terecht?

Lastige vraag. Natuurlijk, wie #Metoo heeft gevolgd zou inmiddels moeten weten wat het voor een vrouw betekent als je tijdens het werk naar haar borsten zit te kijken. En hoe vernederend het overkomt als er tijdens een vergadering seksueel getinte opmerkingen gemaakt worden, zeker als de meerderheid uit mannen bestaat. Onder hashtags als #Itwasme hebben mannen al publiekelijk aangegeven geleerd te hebben van alle verhalen. Tegelijk stamt een deel van de getuigenissen uit een tijdperk dat mannen zich minder goed bewust waren van zulke grenzen, met name in subculturen als de theaterwereld. Dat maakt de ervaringen van vrouwen niet minder geloofwaardig, maar het maakt de schuldvraag wel complexer. “Het was de cultuur,” heeft onder meer Ruut Weissman uitgelegd. Hij is één van de beschuldigden die zijn excuus heeft aangeboden voor de pijn die hij heeft berokkend. Dat is voor de slachtoffers waarschijnlijk belangrijker dan een totale boycot, zoals die Kevin Spacey of Mario Batali ten deel vielen.

De voorlopige opbrengst van de #MeToo-beweging lijkt positief. Veel vaker dan voorheen vinden slachtoffers de moed hun verhaal te doen. Dat grote sterren hen voorgingen, week na week na week, heeft daarbij enorm geholpen, net als het degelijke spitwerk van New Yorkse journalisten. En eerlijk is eerlijk: om het onderwerp op de agenda te krijgen, was het nodig de aanklachten tegen Harvey Weinstein openbaar te maken. Zonder de dreiging van een trial by media had Weinstein zijn macht nooit opgegeven. En dankzij de democratiserende invloed van het algemeen toegankelijke Twitter en Facebook werden verhalen over seksuele intimidatie zó massaal gedeeld, dat niemand meer om het pijnlijke onderwerp heen kon.

Wie alleen let op onthullingen in de krant en op Twitter, kan makkelijk de indruk krijgen dat #MeToo is afgeslagen in de richting van de wraakacties, maar waarschijnlijk is hier sprake van een vertekening door de lens van de media, die nu eenmaal minder vaak inzoomt op gewone mensen dan op sterren. Intussen hebben de getuigenissen van vrouwen die zich voorheen schaamden hun verhaal te doen hopelijk écht iets teweeg gebracht in hun eigen levens. Hopelijk wordt er nu geluisterd, op de werkvloer van talloze bedrijven en instellingen, bij sportverenigingen en toneelgezelschappen, maar ook aan keukentafels en in slaapkamers. 

Lees ook:

Na het misbruik-verhaal van Jelle Brandt Corstius kreeg Trouw veel reacties van ouderen die na een leven van zwijgen nu toch met hun verhaal komen.

Schrijver Jan van Mersbergen ontmoette zijn vriendin in de kroeg. Hij zet kanttekeningen bij de me too-campagne. ‘Als die aantrekking er is, van twee kanten, en je doet niks, dan gebeurt er ook niks.’

Voorkomt #MeToo misbruik? Bedenken mensen zich nu twee keer voor ze over de schreef gaan? Een deskundige twijfelt: 'Er waren altijd manieren om ongewenst gedrag aan te kaarten, maar velen deden het niet. Waarom? Omdat die ander toch meer macht heeft.'


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

Door een profiel aan te maken ga je akkoord met de gebruiksvoorwaarden en geef je aan het privacy statement en het cookiebeleid te hebben gelezen.

Deel dit artikel

Als een president wegkomt met seksuele intimidatie, wat heeft zo’n aanklacht dan voor zin?

Moeten mannen voortdurend oppassen wat ze zeggen of doen? In wat voor puriteinse sfeer komen we dan terecht?