Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De moord op de burgemeester van Gdansk is olie op het vuur in het toch al zo verdeelde Polen

Samenleving

Ekke Overbeek

Kaarsen rond een foto van Pawel Adamowicz, de burgemeester van Gdansk die zondagavond doodgestoken werd. © EPA

Was de moord op de liberale burgervader van Gdansk politiek gemotiveerd of het werk van een gek? Het kamp van de nationalistische PiS-regering maakt zich sterk voor het tweede, maar dat lijkt Polen alleen nog maar meer te verdelen.

Het contrast kon niet groter. Burgemeester Pawel Adamowicz had net zijn collectebus ingeleverd voor de grootste charitatieve actie in Polen: het Groot Orkest van Feestelijke Hulp dat ieder jaar in heel Polen tientallen miljoenen euro’s inzamelt voor kinderziekenhuizen. “Dit is een fantastische tijd waarin mensen zich van hun beste kant tonen. Ik houd van jullie. Gdansk is de meest fantastische stad ter wereld. Dank jullie wel”, sprak de burgemeester tot de feestvierende menigte.

Lees verder na de advertentie

Het waren zijn laatste woorden. Vlak daarna liep Stefan W. (27) het podium op, stak hem met een mes in het hart en maakte een triomfantelijk gebaar naar het publiek. Polen is geschokt. Maar die schok brengt geen verzoening. Integendeel, de moord is olie op het vuur in de toch al zo verdeelde samenleving.

Feit is dat de dader zelf een politieke lading gaf aan zijn misdaad. Feit is ook dat hij de precies redeneertrant van re­ge­rings­par­tij PiS volgde.

Alles draait om de vraag of dit wel of geen politieke moord was. “Dit is een politieke moord. Punt uit.” Oud-minister van binnenlandse zaken Barlomiej Sienkiewicz vatte bondig samen wat er leeft in het liberale, pro-Europese kamp, waartoe de burgemeester behoorde. “Als we nu onze koude burgeroorlog geen halt toeroepen, staat ons nog meer ongeluk te wachten.”

Post-communistische kaste

Ook voor socioloog Ireniusz Krzeminski, een vriend van de burgemeester, is de diepere oorzaak klip en klaar: sinds de nationalistische partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) drie jaar geleden aan de macht kwam, is de toon van het publieke debat bikkelhard geworden. “Haatdragende taal die politieke tegenstanders, of gewoon mensen die anders denken dan jij, als vijanden bestempelt. Dat is iets van de afgelopen drie jaar.” Of de dader psychisch gestoord was of niet doet er volgens hem niet toe. “Zo’n sfeer zet dat soort mensen tot daden aan.” Kortom: wie wind zaait, zal storm oogsten.

Feit is dat de dader zelf een politieke lading gaf aan zijn misdaad door de microfoon te grijpen: “Ik zat onschuldig in de gevangenis. Het Burgerplatform heeft mij gemarteld. Daarom moest Adamowicz dood.” Hij wees dus oppositiepartij Burgerplatform, waartoe de burgemeester lange tijd behoorde, aan als booswicht, samen met de rechterlijke macht. En feit is ook dat de moordenaar daarmee bewust of onbewust precies de redeneertrant van PiS volgde. Volgens de regeringspartij zijn de ‘post-communistische kaste’ van rechters en de ‘liberale elites’ van de vorige regering vijanden van Polen.

Maar het regeringskamp doet er alles aan om de moord uit politiek vaarwater te krijgen. Het Openbaar Ministerie, dat rechtstreeks onder controle van de minister van justitie staat, begon onmiddellijk een onderzoek naar de toerekeningsvatbaarheid van de dader. Onderminister Jaroslaw Zielinski, verantwoordelijk voor de politie, wachtte de uitkomst niet af: “De dader had psychiatrische problemen”. Kortom, de aanslag was het werk van een gek.

Hoe politiek de moord was, hangt ervan af hoezeer de dader handelde onder invloed van het publieke debat

“Er is geen enkel bewijs dat bepaalde politici deze man opjutten”, aldus journalist Piotr Zaremba in een radiodiscussie. “Het verbaast me dat sommige serieuze auteurs onmiddellijk spraken van een politieke moord.” En inderdaad, feit is dat de dader in december uit de gevangenis kwam, waar hij vijfenhalf jaar vastzat wegens vier gewapende roofovervallen. En feit is ook dat Stefan W. psychiatrische problemen had.

Reagan

Maar psychiatrische problemen sluiten niet automatisch uit dat de daad politiek gemotiveerd was. Bovengenoemde journalist Zaremba trok de vergelijking met het neerschieten van de Amerikaanse president Ronald Reagan in 1981. Maar bij die aanslag speelde geen enkel politiek motief mee. De belager van Reagan beeldde zich in dat hij door een film na te spelen de liefde van actrice Jodie Foster kon winnen. Hij werd ontoerekeningsvatbaar verklaard en verdween in een psychiatrisch ziekenhuis.

Anderzijds gaat ook de vergelijking met een zuiver politieke moord als die op Pim Fortuyn mank. De Nederlandse moordenaar was politiek actief, had een politiek motief en werd volledig toerekeningsvatbaar geacht.

‘Gdansk’ zit daartussenin. Hoe politiek de moord was, hangt ervan af hoezeer de dader handelde onder invloed van het publieke debat. In Polen is verbaal geweld in dat debat hand over hand toegenomen. Daarover zijn vriend en vijand het wel eens – al geven ze elkaar de schuld.

Een keerpunt was de vliegtuigramp in Smolensk in 2010, waarbij president Lech Kaczynski omkwam. Zijn tweelingbroer, PiS-leider Jaroslaw Kaczynski, beschuldigde het toen regerende Burgerplatform van moord. Sindsdien noemde hij zijn rivalen onder meer ‘tweede-categoriemensen’, ‘leugenachtig’, ‘verraderlijk’ en ‘hufterig’. Rechters lijden aan ‘oikofobia’, haat jegens hun vaderland. En immigranten van buiten Europa zijn volgens hem verspreiders van gevaarlijke ziektes.

Daarbij herhaalt de machtigste man van Polen keer op keer dat hij zelf slachtoffer is van haatcampagnes. Dat is ook de boodschap van de staatstelevisie TVP die door zijn partij wordt gecontroleerd. De dag waarop Adamowicz stierf gaf het TVP-journaal voorbeelden van vermeende haat, allemaal afkomstig van de oppositie.

Bijvoorbeeld oud-premier Donald Tusk: “Jullie zullen uitsterven als dinosauriërs”. In werkelijkheid zei Tusk in 2010 tegen het voltallige parlement: “Als politici begrepen wat gewone Polen begrijpen, dat in het dagelijks leven niet ruzie maar samenwerking kansen creëert, dan kan Polen het nog beter doen dan afgelopen jaar. Als jullie dat niet begrijpen, sterven jullie uit als dinosauriërs.”

Een belangrijke rol bij de verruwing van het debat spelen sinds 2011 ‘identiteitsmedia’ gelieerd aan PiS

Een belangrijke rol bij de verruwing van het debat spelen sinds 2011 ‘identiteitsmedia’ gelieerd aan PiS. De drijvende kracht hierachter, Pawel Lisicki, zette het principe van hoor en wederhoor overboord: “Ons blad geeft geen meningen over een onderwerp van twee verschillende kanten. Zo werkt dat niet. Mensen hebben behoefte aan identiteit en willen een tijdschrift dat hun mening verkondigt.”

Het resultaat is polarisatie tussen ‘conservatieven’ en ‘liberalen’ die elkaar steeds minder aan het woord laten. Dat is nog sterker in de bubbels van het internet. “Even los van de manier waarop, is het ombrengen van de regering van meneer Adamowicz het beste wat Polen kon overkomen”, aldus een anoniem commentaar op de website van de staatstelevisie. ‘De oppositie is openlijk Duits en anti-Pools. Hier is geen verzoening mogelijk’, schrijft een zekere Miroslaw Bretner op diezelfde site.

Ook Adamowicz werd herhaaldelijk afgeschilderd als landverrader. Zijn stad werd tot 1945 grotendeels door Duitsers bewoond. Bij fort Westerplatte in de haven van Gdansk begon de Tweede Wereldoorlog. De vicevoorzitter van de senaat, Bogdan Borusewicz, bracht in herinnering hoe het er bij herdenkingen aan toeging. “Een jaar geleden op Westerplatte vroeg een minister van de huidige regering nog of Adamowicz soms een Duits paspoort heeft.”

Overlijdensaktes

In zijn eigen stad was de burgervader zeer populair. Hij werd vijf keer herkozen en vervulde het ambt twintig jaar. Hij steunde acties tegen racisme en homohaat en daardoor was hij ook regelmatig het doelwit van verbale aanvallen.

Anderhalf jaar geleden verspreidde de extreem-rechtse Groot-Poolse Jeugd ‘politieke overlijdensaktes’ van elf burgemeesters die vluchtelingen wilden opnemen in hun steden – onder hen was ook Pawel Adamowicz. Als doodsoorzaak stond vermeld: ‘Liberalisme, multiculturalisme en domheid’.

Het OM seponeerde de zaak, tot onvrede van Adamowicz. Die schreef vlak voor zijn dood: ‘Met het gebruik van het symbool van overlijdensaktes is de grens van het toelaatbare overschreden. Dit gaat verder dan het uiten van ongenoegen en bevat een enorme negatieve lading. Ik ben benieuwd wat het OM zou doen als iemand zo’n overlijdensakte zou opstellen voor Kaczynski ...’

De moord op Adamowicz doet denken aan de moord op de eerste president van Polen, Gabriel Narutowicz in 1922. De moordenaar was geestelijk gestoord en opgehitst door de nationalistische stemming tegen een president die de steun had van etnische minderheden.

Maar er is een verschil. Toen werd de moordenaar openlijk als een held vereerd. Nu niet. Ook uit het regeringskamp stromen condoleances binnen. Onder meer van Adam Andruszkiewicz, sinds vorige maand minister in de PiS-regering. Daarvoor was hij voorzitter van de Groot-Poolse Jeugd, de beweging die burgemeester Adamowicz symbolisch ter dood veroordeelde.

Lees ook:

Burgemeester Gdansk overlijdt na steekpartij

De burgemeester van de Poolse stad Gdansk is overleden aan de verwondingen die hij door een steekincident had opgelopen. Dat heeft het Poolse ministerie van gezondheid maandag in een verklaring laten weten.

Deel dit artikel

Feit is dat de dader zelf een politieke lading gaf aan zijn misdaad. Feit is ook dat hij de precies redeneertrant van re­ge­rings­par­tij PiS volgde.

Hoe politiek de moord was, hangt ervan af hoezeer de dader handelde onder invloed van het publieke debat

Een belangrijke rol bij de verruwing van het debat spelen sinds 2011 ‘identiteitsmedia’ gelieerd aan PiS