Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De lagere school: verplicht rechts schrijven en soms een pak rammel

Samenleving

Maaike Bezemer

Kinderen aan de schoolmelk (1954), net zo herkenbaar als bokspringen en elastieken. Foto Nationaal archief/collectie spaarnestad © Nationaal Archief/Collectie Spaarnestad

Pakjes melk in piramidevorm, de schoolarts, en als beloning de auto wassen van de juf. Leerkrachten hadden op de voorganger van de basisschool veel autonomie, schrijft Wim Daniëls.

Toen bijna alles nog heel anders was. Het is de ondertitel van een nieuw boek over de lagere school. De kroontjespen, schoolplaten, schoolmelk, staartdelingen. Schrijver Wim Daniëls zamelde nog zilverpapiertjes en melkdoppen in voor de missie. Het lijkt een eeuwigheid geleden, maar in feite ging de lagere school pas in 1985 over in de huidige basisschool. Iedereen boven de veertig heeft 'het oude systeem' nog meegemaakt.

Lees verder na de advertentie
En dan de liedjes die in de klas werden gezongen: Vader Jacob in canon!

Bokspringen

Dat maakt het boek ook zo leuk. Pakjes melk in piramidevorm, de handwerkjuf, de schoolarts, schoolzwemmen: het zijn herkenbare fenomenen. Knikkeren, bokspringen, elastieken: dat heeft haast iedereen gedaan. En dan de liedjes die in de klas werden gezongen: Vader Jacob in canon!

Daniëls ging begin jaren zestig naar de St. Jozefschool. Aarle-Rixtel was een dorp omgeven door korenvelden. Het roept nog steeds een vrij gevoel op, zegt de schrijver, neerlandicus en cabaretier. Hij kende weinig stress. Dat is ook wel te zien aan de schoolfoto in het boek; hij poseert lachend achter een Bosatlas. Op zijn rapport veel zevens, achten en negens, een acht voor vlijt.

Weemoed

Toch is het boek niet gemaakt uit weemoed, verduidelijkt Daniëls thuis in Eindhoven, niet zo heel ver van zijn oude geboortedorp. Er kleven te veel nadelen aan die lagere school van toen om al te nostalgisch te doen.

Het boek is vooral geschreven vanuit verbazing, vertelt Daniëls. Juist omdát die lagere school nog niet zo heel lang geleden bestond.

Bij sommige kinderen werden de vingers van de linkerhand aan elkaar geplakt met plakband om hen zo te dwingen met rechts te schrijven. Kinderen moesten tafels opzeggen en als dat dan niet goed ging, lachten klasgenoten hen uit, soms deed de leerkracht mee. Handwerkjuffen haalden slordig breiwerk uit. En voor de klas moeten zingen voor een cijfer. "Hoe kun je het iemand aandoen?", vraagt Daniëls zich af. "Sommige kinderen mochten alleen hun mond bewegen als er klassikaal een lied werd aangeheven. Dat is nu niet meer voor te stellen. Ouders zouden meteen op de stoep staan."

Verbazing

Het boek is vooral geschreven vanuit verbazing, vertelt Daniëls. Juist omdát die lagere school nog niet zo heel lang geleden bestond, en omdat de verschillen zo enorm zijn. Op het moment is het basisonderwijs - de werkdruk, het tekort aan leerkrachten - nadrukkelijk in het nieuws. "Heel aardig om juist nu terug te kijken. En te laten zien hoe groot het gezag van de onderwijzer was, maar ook hoe weinig de didactiek en begeleiding voorstelde."

Het rapport bijvoorbeeld: bij Daniëls stonden er behalve lezen, schrijven en rekenen nog de vakken aardrijkskunde, vaderlandsche geschiedenis, kennis der natuur en godsdienst op. Meer niet. Wat vroeger lezen en schrijven was, is tegenwoordig onderverdeeld in spreken, spelling, woordenschat, technisch lezen, begrijpend lezen en grammatica.

Tekst gaat verder onder de foto

Onderzoek bij de schoolarts, gymles en handwerken op de lagere school. Handwerkjuffen haalden slordige breiwerkjes zonder pardon uit. © RV

Bespied

Waar je vroeger als leerling op school nog weleens verloren rond kon lopen, word je nu vanuit alle hoeken en gaten bespied, zegt Daniëls. De leerkrachten rapporteren over belangstelling, omgang met anderen, zelfstandigheid, inzet, nauwkeurigheid, spel, concentratie, werktempo, het nakomen van afspraken. Ze klagen niet voor niets over werkdruk.

Vroeger waren er natuurlijk geen computers en digiborden. "Kinderen werden echt onderwezen", zegt Daniëls. "Ze keken naar schoolplaten. Bijna niet meer voor te stellen."

Droge humor

Wim Daniëls is bekend van radio en tv, waar hij regelmatig commentaar geeft op ons dagelijks taalgebruik. Gezien zijn droge humor is het boek vrij serieus en feitelijk geworden, in de hoofdstukken komt het hele schoolleven voorbij. Wel is de uitleg aangevuld met talloze persoonlijke herinneringen, die de schrijver kreeg na een oproep op Facebook. Het verklaren van taal kan hij in het boek trouwens niet laten, zo tussen de regels door. Het woord 'pen' is bijvoorbeeld afkomstig van het Latijnse penna, dat 'veer' betekent. Hij bespreekt begrippen als 'doorkleuteren', 'tandartsangst' en 'te laat jarig'. En verklaart hier en daar een uitdrukking. 'Onder de plak zitten', bijvoorbeeld, slaat terug op een stok met aan het eind een platte schijf, bedoeld om mee te meppen.

Die plak was wel meer een werktuig uit de Middeleeuwen. In 1820 werden lijfstraffen 'van overheidswege' verboden. Er waren begin van de twintigste eeuw ook echt al verlichte pedagogen die zich uitspraken tegen lijfstraffen, zoals Jan Ligthart. Deze hoofdonderwijzer had oog voor het bijzondere in ieder kind. Hij stelde leerkrachten zelfs gelijk aan kinderen, de eersten waren gewoon iets verder gevorderd.

Kinderen zijn nog lange tijd hard aangepakt. Met linealen bijvoorbeeld. Je kon ook een natte spons of bordenwisser naar je hoofd krijgen.

Bordenwisser

Toch zijn kinderen, getuige de herinneringen in het boek, nog lange tijd hard aangepakt. Met linealen bijvoorbeeld. Je kon ook een natte spons of bordenwisser naar je hoofd krijgen. Leerlingen moesten strafregels schrijven, in de hoek staan. En sommige straffen waren echt pedagogisch onverantwoord.

Zo schrijft Ellen Kooijmans over een meisje bij haar in de eerste klas, in 1965. "Ze kon niet goed kon leren en moest in het speelkwartier op het schoolplein rondlopen met een bordje met 'ezel' op haar rug."

Ik ben dom

Facebookster Eveline van Schagen had soortgelijke ervaringen: "Als ik mijn sommen niet afhad, moest ik tijdens de zwemles naar de klas van mijn twee jaar jongere broertje. Daar moest ik eerst op het bord schrijven: 'Ik ben dom'. Dan moest ik aan mijn broer vragen hoe de sommen moesten. Heel vernederend. Ik maakte wel mijn badpak nat voor ik naar huis ging, anders kreeg ik daar nog meer rekenwerk. Mijn broertje heeft me nooit verraden."

Tekst gaat verder onder de foto

Gymles © RV

Dat er op de St. Jozefschool wel eens geslagen werd, hoort Wim Daniëls vooral van anderen als er weer eens een reünie is in het dorp. "Een keer moest een klasgenoot over een opgerolde gymmat gaan liggen voor een pak rammel op zijn achterwerk met een gymschoen. Hij vertelt het me nog elke keer als ik hem weer ontmoet."

Stempel

Gelukkig is er ook een hoofdstukje beloningen. Had je goed gewerkt dan kon je een stempel verdienen in je schrift, of dan tekende de leerkracht een vlag, in driekleur! Of je mocht koffie of sigaretten halen voor de leraar. De juf van de Savioschool in Vlaardingen had een aparte manier van belonen, schrijft Marjolein Heesbeen: "Wat het criterium was weet ik niet meer, maar leerlingen mochten na een goede prestatie met een groepje op woensdagmiddag bij haar thuis thee komen drinken en daarna haar auto wassen. Dat vond je nog een hele eer ook."

Hoe dan ook hebben kinderen van nu alle kansen

Schrijver Wim Daniëls

De autonomie van de leerkracht was heel groot, zoals Daniëls eufemistisch vaststelt. Zelf was hij een arbeidersjongen. Eind jaren zestig was het nog bijzonder dat hij door mocht naar de mulo. Kinderen van de beter gesitueerden werden voorgetrokken op arbeiderskinderen of kinderen van boerenkom-af. "Er is nu nog volop discussie of het advies voor de middelbare school wel helemaal eerlijk is, of de docent of toch liever de Cito de doorslag moet geven. Maar hoe dan ook hebben kinderen van nu alle kansen", zegt Daniëls.

Sommigen leerkrachten gaven zelden hoger dan een 8, vanuit de gedachte dat de 10 was gereserveerd voor God, en de 9 voor de leraar.

Toetsen

Op de lagere school waren cijfers zelden gebaseerd op toetsen. De resultaten op het rapport waren meer een inschatting van de leerkracht. En sommigen gaven zelden hoger dan een 8, vanuit de gedachte dat de 10 was gereserveerd voor God, en de 9 voor de leraar.

De invloed van de kerk was lang voelbaar op school. Zo hield het katholieke onderwijs jongens en meiden nog lang gescheiden. De St. Jozef van Wim Daniëls was een jongensschool. De meisjes uit Aarle-Rixtel zaten op de Mariaschool, geleid door nonnen. Op de kleuterschool zat Wim Daniëls nog wel met meisjes samen, schrijft hij in zijn boek. "Blijkbaar werd die leeftijd beschouwd als onschuldig, kon je toen nog geen onzedige gedachten hebben jegens het andere geslacht."

Toen Daniëls overstapte naar een gemengde school, werd hij op slag verliefd

Fraters

Tineke Pots werd op het matje geroepen omdat ze via de jongensschool van de fraters naar huis was gelopen. "Dat was volgens de hoofdnon absoluut niet nodig, want ik kon ook via de Markt. Ik begreep werkelijk niet wat haar probleem was; mijn broers zaten op die school."

Grappig is dat Wim Daniëls wel op slag verliefd werd toen hij eenmaal overstapte van een jongensmulo naar een gemengde havo.

Gezagsverhoudingen

Eind jaren zestig, toen de gezagsverhoudingen veranderden, kwam ook de inhoudelijke discussie over het onderwijs op gang. Leerkrachten werden beter geschoold in pedagogiek en onderwijskunde. In 1968 werd het Centraal Instituut voor Toetsontwikkeling opgericht, en al gauw was er voor elke school een eindtoets. Het was een eerste aantasting van het absolute oordeel van de leerkracht over de leerlingen, schrijft Daniëls.

Tekst gaat verder onder de foto

© RV

Zoals de Citotoets komen er meer onderwerpen langs die nu nog of weer actueel zijn. Groepsgrootte bijvoorbeeld. In naoorlogse jaren, met de babyboom, kon je nog wel eens met vijftig anderen in een klas zitten. In 1970 pleitte de secretaris van de Algemene Bond van Onderwijzend Personeel voor een maximale groepsgrootte van 36 leerlingen. Maar dat was lastig te realiseren. In die tijd stapten veel lagereschooldocenten over naar het middelbaar onderwijs, schrijft Daniëls. Vooral vanwege het hogere salaris dat ze daar kregen.

Televisie

Volgens Daniëls is het onderwijs pas echt hervormd, toen de wereld van mensen groter werd. In 1965 kwam er televisie. Met invloeden van buitenaf, is het lastig vasthouden aan hoe het altijd ging. Met een 'grotere' wereld is er ook meer leerstof bijgekomen. "Vroeger moest je memoriseren wat belangrijk was, nu is er te veel om te onthouden", zegt Daniëls. "Nu moet je leerlingen vooral leren zoeken en kritisch leren denken."

Ik leerde op school over de strokarton- en aard­ap­pel­meel­in­du­strie van Hoo­ge­zand-Sap­pe­meer. Dat was het verste wat ik me kon voorstellen

Wim Daniëls

Ook Aarle-Rixtel veranderde trouwens. Zijn ouders zijn nooit op vakantie geweest. "Brommer en toerisme zijn woorden uit de jaren vijftig", lacht de neerlandicus. Toen kwamen ook de eerste 'allochtonen' - mensen van andere provincies - naar het dorp. Daniëls: "Ik leerde op school over de strokarton- en aardappelmeelindustrie van Hoogezand-Sappemeer. Dat was het verste wat ik me kon voorstellen."

Zijn oude dorp valt inmiddels onder de gemeente Laarbeek. "Mijn dialect bestaat onder jongeren nauwelijks nog", merkt hij. "En het schoolgebouw is vorig jaar gesloopt."

De lagere school van Wim Daniëls ligt sinds deze week in de boekhandel. Gebonden, 248 bladzijden. Het boek is uitgegeven door Prometheus en kost 19,99 euro.

Lees ook: Voor achtstegroepers doet de eindtoets er straks toch weer toe

Wie is Wim Daniëls?

Wim Daniëls is zelf leerkracht geweest: niet op de lagere, maar op een middelbare school. Na mulo en havo deed hij de lerarenopleiding, met Nederlands als hoofdvak. Een echte stapelaar. Hij vindt kinderen leuk - heeft er zelf ook twee - en was een gepassioneerd onderwijzer. De kunst is volgens hem een manier vinden om leerstof aantrekkelijk te brengen. Toch was zijn passie voor schrijven uiteindelijk groter. 

Op zijn cv staat inmiddels een indrukwekkende lijst met meer dan honderd boeken. Veel van zijn uitgaven gaan over taal, dialect, woorden en spelling. Hij schreef informatieve boeken, maar bracht ook Young-adult-romans uit toen die term nog niet was uitgevonden.

© TR beeld



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
En dan de liedjes die in de klas werden gezongen: Vader Jacob in canon!

Het boek is vooral geschreven vanuit verbazing, vertelt Daniëls. Juist omdát die lagere school nog niet zo heel lang geleden bestond.

Kinderen zijn nog lange tijd hard aangepakt. Met linealen bijvoorbeeld. Je kon ook een natte spons of bordenwisser naar je hoofd krijgen.

Hoe dan ook hebben kinderen van nu alle kansen

Schrijver Wim Daniëls

Sommigen leerkrachten gaven zelden hoger dan een 8, vanuit de gedachte dat de 10 was gereserveerd voor God, en de 9 voor de leraar.

Toen Daniëls overstapte naar een gemengde school, werd hij op slag verliefd

Ik leerde op school over de strokarton- en aard­ap­pel­meel­in­du­strie van Hoo­ge­zand-Sap­pe­meer. Dat was het verste wat ik me kon voorstellen

Wim Daniëls