Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De grote armoede onder Ghanezen in Nederland blijft onopgemerkt

Samenleving

Hanne Obbink

Herdenkingsplaats op de plek van de crash van de Boeing 747 van de Israëlische luchtvaartmaatschappij El Al in 1992 in de Bijlmermeer. © ANP

Opeens waren de Ghanezen er, vandaag precies 25 jaar geleden toen de Boeing van El Al neerstortte op de Bijlmerflats. Daarvóór waren ze er ook al, maar bijna onopgemerkt.

Vijftien slachtoffers waren van Ghanese komaf - en nog steeds zijn er mensen die geloven dat er in de vuurzee méér Ghanese slachtoffers spoorloos zijn verdwenen. Daardoor wist heel Nederland in één klap: er woont een aanzienlijk aantal Ghanezen in Nederland.

Lees verder na de advertentie

Volgens de statistieken telt Nederland nu 23.000 mensen van Ghanese komaf - plus een onbekend aantal zónder papieren. Meer dan de helft daarvan woont in Amsterdam, vooral in stadsdeel Zuidoost. In Amsterdam leven bijna vier op de tien Ghanezen in een minimumhuishouden, tegen een gemiddelde van 18 procent in de hoofdstad en 16 procent landelijk. Cijfers over Ghanezen elders in Nederland zijn er niet, maar insiders uit de eigen gemeenschap gaan ervan uit dat Ghanezen in andere delen van het land het niet beter hebben.

Velen zijn door de crisis hun werk kwijtgeraakt en nu komen ze moeilijk weer aan de slag.

Charles Vanderpuye, voorzitter van Recogin

Ruim 22 procent van de Ghanezen in Amsterdam is werkloos, bijna twee keer zoveel als alle Amsterdammers, blijkt uit cijfers die Trouw opvroeg bij bureau Onderzoek, Informatie en Statistiek (OIS) van de gemeente Amsterdam. Deze percentages liggen hoger dan bij welke andere bevolkingsgroep ook. 

Ook vijfentwintig jaar nadat de in Nederland wonende Ghanezen als het ware werden ontdekt, worden hun problemen nauwelijks onderkend.

Little Ghana

Ganzenhoef, een deel van de Bijlmer, wordt soms 'little Ghana' genoemd en wie hier rondloopt, begrijpt waarom. De letters op de etalageruit van het Afro Beauty Centre vlakbij de markt hebben de kleuren van de Ghanese vlag. In de tropische supermarkt om de hoek liggen de vijf-kilo-zakken fufu-flakes hoog opgetast.

De vishandel op de markt van Ganzenhoef komt uit Spakenburg. Maar hij verkoopt kandratikie en koepila, vis die vooral in Suriname en sommige Afrikaanse landen gegeten wordt. Op deze markt is yam uit Ghana te koop en kenkey, ook uit Ghana, en cassave. Wie tussendoor een snelle hap wil, kan bij een kraampje terecht voor een bordje 'jollof rice'. En vanaf de rand van de markt komt helder Ghanees gitaargeluid; hier worden cd's verkocht, met muziek, maar ook met de preken van Ghanese dominees.

Tekst loopt door onder de afbeelding.

De flats Groeneveen en Klein-Kruitberg in de Bijlmer waar de Boeing van El Al zich in boorde op 4 oktober 1992 om vijf over half zeven in de avond. © ANP

Toch is er sinds de Bijlmerramp in zekere zin weinig veranderd. Nog steeds worden Ghanezen vaak 'stille migranten' genoemd, die nauwelijks van zich doen spreken.

Hoe dat komt? De Ghanese gemeenschap is gesloten en naar binnen gekeerd, zegt Amma Asante, oud-raadslid en oud-PvdA-Kamerlid. "Ghanezen zijn bescheiden, ze willen anderen niet tot last zijn. En als je niemand tot last bent, word je ook niet opgemerkt. Veel problemen blijven daardoor verborgen. En worden dus ook niet opgelost."

Asante (45) kwam op haar zesde naar Nederland, haar vader achterna. Die had als zeeman over de wereld gezworven en vestigde zich uiteindelijk in Nederland, waar hij z'n geld verdiende met baantjes als schoonmaker en magazijnmedewerker en dergelijke. In 1975 kondigde de regering een generaal pardon af voor illegalen en kreeg hij een verblijfsvergunning. Toen liet Samuel Asante ook zijn gezin overkomen.

Ghanezen komen vaak niet voor zichzelf op

Asantes verhaal is kenmerkend voor de eerste groep Ghanezen die naar Nederland kwam, avonturiers vaak, op zoek naar een beter bestaan. In de jaren tachtig kwam er opnieuw een stroom op gang, onder meer omdat één miljoen Ghanezen die in Nigeria woonden het land uitgezet werden en elders hun heil moesten zoeken. Ook die groep kreeg in Nederland vaak ongeschoold en laag betaald werk.

En dat is nog steeds zo, zegt Asante. Vooral onder de eerste generatie Ghanezen, nu vijftigers en zestigers, heerst armoede. "Ghanezen zijn harde werkers. Ze zijn hierheen gekomen om geld te verdienen, meestal met de bedoeling om snel weer terug te gaan. Nog steeds sturen ze vaak geld naar hun familie in Ghana. Om dat mogelijk te maken, hebben ze vaak twee, drie, soms vier baantjes. 's Ochtends op de bloemenveiling in Aalsmeer, 's avonds als schoonmaker. Heel vaak met flexcontractjes."

Tekst loopt door onder de afbeelding.

Amma Asante, oud-gemeenteraadslid en kamerlid van de PvdA. © Patrick Post

Waarom Ghanezen aan de onderkant van de arbeidsmarkt blijven hangen? Wat niet helpt, is dat ze vaak slecht Nederlands spreken; onderling is de voertaal meestal Engels of een Ghanese taal als Twi. Maar discriminatie speelt ook mee. "Hun witte collega's krijgen wél vaste banen. Maar Ghanezen komen vaak niet voor zichzelf op. Ze hebben de houding: rustig aan, het komt wel goed, beetje bij beetje. Wat Nederlanders assertief noemen, vinden wij egoïstisch en brutaal. Je hebt al gauw een te grote mond."

En dus moeten Ghanezen zich 'te pletter werken' om rond te komen, zoals Asante over haar ouders zegt. Die maakten lange dagen, maar zorgden er wel voor dat hun kinderen hun best deden op school. Asante studeerde politicologie, was acht jaar gemeenteraadslid voor de PvdA en kortstondig Kamerlid. Inmiddels is ze verhuisd naar Badhoevedorp - wat voor Ghanezen in Zuidoost héél ver weg is. "Ze begrepen het niet. Weg uit Zuidoost!?"

Twee koningen

"Zuidoost is álles voor veel Ghanezen. Zuidoost is Amsterdam, Zuidoost is Nederland", bevestigt Eddy Adusei (53). Hij kwam 27 jaar geleden naar Nederland, werkt op het stadsdeelkantoor en is een van de sleutelfiguren in de Ghanese gemeenschap. Het beeld van Asante kleurt hij wat verder in. "Hier is alles goed, hier is de sfeer warm, hier kennen we elkaar. En we hebben onze cultuur meegenomen."

Die cultuur, die bracht bijvoorbeeld twee Ghanese 'koningen' naar Zuidoost, tussen wie Adusei de afgelopen tijd moest bemiddelen. In Ghana is het koningschap erfelijk, legt hij uit, en belangrijk. Maar hier in Zuidoost wordt de koning gekozen en speelt hij vooral een culturele rol. De afgelopen tijd waren er dus twee actief, naar voren geschoven door verschillende groepen. "Dat leidde tot rumoer en scheldpartijen, bijvoorbeeld als ze elkaar troffen bij begrafenissen." Dat is nu opgelost. Nog een jaar blijven de twee koning, en in de tussentijd laten ze elkaar met rust, hebben ze beloofd.

En die cultuur brengt ook met zich mee: voor elkaar klaarstaan. Adusei heeft dat zelf ervaren, toen zijn inmiddels overleden vrouw ziek was; drie maanden lang kwamen er mensen bij hem thuis om te helpen. "De individualistische cultuur van Nederland is voor ons een straf. Geen enkele Ghanees zal ooit dakloos zijn, we vangen elkaar op. Als het nodig is, dragen we bij aan de kosten van een begrafenis. We stappen niet snel naar de overheid. Een uitkering aanvragen als je werkloos bent? 'Why? You are strong', zeggen we dan. Ja, als mensen boven de vijftig zijn en zich kapot hebben gewerkt, dan wel."

Tekst loopt door onder de afbeelding.

Eddy Adusei. Uiterst links de locatie waar de bijlmerramp zich afspeelde. Op de grijze zijgevel van de flat Groeneveen het Monument van Pailletten. Rein Jelle Terpstra ontwierp dit werk voor de flat waar in 1992 een Boeing van El Al neerstortte. © Patrick Post

Maar die hechte banden brengen ook beperkingen met zich mee. Dat blijkt uit het proefschrift van David Yeboah, dit voorjaar verschenen. Yeboah onderzocht hoe het Ghanezen met een eigen onderneming verging. Niet best, zo bleek. Van de 84 die hij onder de loep nam, was aan het eind van zijn onderzoek tweederde op de fles. "De meeste ondernemers waren goed opgeleid en de economie trok aan, dus je zou iets anders verwachten", zegt Yeboah. "Maar de meesten hadden alleen een netwerk in eigen kring, via familie en vrienden. Daardoor missen ze toegang tot grotere markten."

Adusei kent het verschijnsel. "Ghanezen laten zich niet goed informeren. Als er bijeenkomsten zijn voor alle bewoners van het stadsdeel, ook Surinamers en Antillianen, dan komen ze niet." Belangrijk zijn de eigen televisie- en radio-uitzendingen via de lokale omroep Salto en verder zijn ze voor hun informatie aangewezen op een paar sleutelfiguren, zegt Adusei. "Maar die weten ook niet alles. Daardoor lopen ze kansen mis."

Simpele zaken blijken al ingewikkeld. De zorgtoeslag bijvoorbeeld: die vragen Ghanezen soms niet aan, uit angst dat ze die ten onrechte krijgen en later alles moeten terugbetalen. Geld naar Ghana overmaken zonder te kunnen internetbankieren. Het papierwerk voor de Nederlandse nationaliteit. Sowieso Nederlandstalige brieven.

Politiek

Intussen spelen de Ghanezen in Zuidoost politiek gezien wel een rol. Maar Adusei voorziet dat dat z'n langste tijd gehad heeft. De PvdA in het stadsdeel zet al een tijdje steeds mensen van Ghanese komaf op de kieslijst. Maar, zegt hij, "Ghanezen kiezen iemand om twee redenen: je bent Ghanees, dus je begrijpt me. En: jij gaat me helpen."

Maar zo werkt het niet in Nederland, vervolgt Adusei. "Daardoor zijn veel mensen nu teleurgesteld. Ik verwacht niet dat ze bij volgende verkiezingen nog komen opdagen."

En dan is het zondag. "Dit is de dag om de door de week opgebouwde stress los te laten", vindt Emmanuel Koney, pastor van de Pentecostal Revival Church.

In een urenlange dienst laat Koney zien hoe dat gaat. Met muziek vooral. Jonge mensen op het podium spelen en zingen en de hele kerk zingt mee. En danst. Of knielt. "My soul says yes to your will", het lied duurt en duurt en sleept alle kerkgangers mee.

Zelfs onder de preek stopt de muziek niet: zachte bassen en getrommel volgen de dominee als hij in vervoering raakt. Hij bidt voor de doodzieke burgemeester Van der Laan: "Laat hem geen pil nemen om te sterven, laat hem vertrouwen op God", en hij roept de hulp van de Heilige Geest in. "Van der Laan, be healed! Van der Laan, be healed!"

Tekst loopt door onder de afbeelding.

Emmanuel Koney, pastoor van de Pentecost Revival Church. © Patrick Post

Politiedialoog

Maar vooral spreekt Koney zijn gehoor bemoedigend toe. "Help is coming, blessing is coming, healing is coming" - de vrouw op de voorste rij die zijn woorden in het Nederlands vertaalt, kan Koney soms amper bijhouden.

De kerken zijn heel belangrijk voor Ghanezen, had Koney van tevoren al uitgelegd, en Zuidoost telt er dan ook veel, meest pinksterkerken. Dat belang is niet alleen spiritueel. Zo'n tien jaar geleden nam Koney het initiatief voor de politiedialoog: vier keer per jaar ontmoeten Ghanezen en de politie elkaar en praten ze over de positie van mensen zonder papieren, criminaliteit en huiselijk geweld. "In Ghana is de politie je vijand, hier je vriend."

Zo ziet Koney het graag. Het is maar een voorbeeld, zegt hij, maar het zegt veel over wat Ghanezen nodig hebben en wat de kerk voor hen kan doen. Zelf is hij in 1985 naar Nederland gekomen en nu wil hij een brug vormen tussen de overheid en immigranten. "Steun en verlichting bieden bij alles wat ze tegenkomen, troost en goede raad. Dat is echt nodig."

EN DE JONGEREN?

Vergaat het de jongere generatie anders? Ja, zeggen Ghanezen die al een kwarteeuw in Nederland zijn. De dochter van dominee Emmanuel Koney is arts in een ziekenhuis en Eddy Adusei is trots op zijn studerende kinderen. "Veel jongeren begrijpen ons niet", zegt Adusei. "Ze zeggen: waarom spreken jullie de taal niet, waarom eten jullie nog Ghanees, waarom snappen jullie niet hoe het Nederlandse onderwijs in elkaar zit?"

"Voor mij is het inderdaad anders", zegt Terry Afram. Hij is 23, geboren en getogen in Nederland en heeft een studie economie aan de Erasmus Universiteit achter de rug. "Ik heb op school gezeten met witte Nederlanders, ben ertussen opgegroeid. Ik spreek de taal goed."

Tekst loopt door onder de afbeelding.

Het monument voor de slachtoffers van de crash. © ANP

Toch ervaart ook hij de Ghanese gemeenschap als hecht. "Als het niet een huwelijk is, is het wel een begrafenis of een geboortefeest; je komt elkaar voortdurend tegen. Dat levert een netwerk op van mensen met dezelfde achtergrond, met soortgelijke problemen. Je kunt ervaringen uitwisselen, advies geven."

Hét verschil met de eerste generatie, zegt Afram, is dat dit netwerk in Ghanese kring voor hem niet het enige is. "Ik ken ook mensen via mijn voetbalclub en de studie. Wat ook belangrijk is: jongeren zien om zich heen andere Ghanezen die naar de universiteit gaan. Dat stimuleert om te denken: dat kan ik ook. De eerste generatie had dat niet."

Afram belt trouwens uit Accra, waar hij directeur is van Jumia Food, 'een soort Ghanese Thuisbezorgd'. "Wat dat betreft ben ik een uitzondering vergeleken met andere jongeren: ik ben altijd bovengemiddeld geïnteresseerd geweest in Ghana. Al denk ik niet dat ik hier altijd blijf."

Lees ook: In de chaos na de Bijlmerramp namen deze twee vrouwen het voortouw


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden

Deel dit artikel

Velen zijn door de crisis hun werk kwijtgeraakt en nu komen ze moeilijk weer aan de slag.

Charles Vanderpuye, voorzitter van Recogin