Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De Drie Musketiers van waardig ouder worden hebben grootse plannen

Samenleving

Wilma Kieskamp

© Werry Crone
Interview

Met steeds meer 80-plussers in het land klinkt in en buiten de politiek de roep dat ouderen herwaardering verdienen. Het denken is de afgelopen jaren radicaal gekanteld, zeggen de opstellers van een manifest dat aandacht vroeg voor de positie van ouderen. Hun plan van twee jaar geleden wordt nu officieel kabinetsbeleid.

Daar zit de man van 180 miljoen", zegt omroepbaas Jan Slagter. Hij wijst naar de man naast hem aan tafel, Gert-Jan Segers, fractievoorzitter van de ChristenUnie. De twee trekken samen op, sinds ze in 2017 een 'pact' sloten voor 'waardig ouder worden'. Senioren in Nederland verdienen meer aandacht, zorg en waardering, was hun inzet.

Lees verder na de advertentie

Ze kregen wat ze wilden. En meer dan dat. “Dat het zo in vruchtbare aarde zou vallen, hadden we nooit verwacht", zegt ook Manon Vanderkaa, die tussen hen in zit. De directeur van de seniorenbond KBO-PCOB, met een kwart miljoen leden de grootste seniorenorganisatie van het land, was de derde Musketier in dit bijzondere politiek-maatschappelijke verbond.

Gedrieën hebben ze een nieuwe mijlpaal te vieren. De eerste was al eerder binnen: de 180 miljoen euro die het kabinet in het regeerakkoord heeft uitgetrokken om ouderen uit hun maatschappelijk isolement te halen. Het geld gaat onder andere naar bestrijding van eenzaamheid en naar de komst van een nieuw soort geestelijk verzorger, de levensbegeleider. Maar daar blijft het niet bij.

Jan Slagter, omroep MAX © Werry Crone
Ik hoor nog teveel schrijnende verhalen over eenzaamheid

Jan Slagter, omroep MAX

Het pact wordt binnenkort kabinetsbeleid. Minister Hugo de Jonge (CDA, volksgezondheid) gaat de ideeën en de naam 'waardig ouder worden' officieel omarmen, vanaf komende maand. Er komt, als het ware, een heel grote strik omheen. Alles waar het pact voor staat en wat het ademt, komt terug in de plannen van het kabinet voor de komende jaren.

Het is geen gekke prestatie, voor een pact dat begon als tegenzet in een sterk gepolariseerde discussie over 'voltooid leven'. De ChristenUnie is fel tegenstander van de ideeën van coalitiegenoten VVD en D66 om ouderen meer zelfbeschikking te geven over het sterven. Omroep MAX staat daar genuanceerder in. "Iedereen gaat over zijn eigen leven", vindt Jan Slagter. "Maar ik hoor nog teveel schrijnende verhalen over eenzaamheid. Het enge vind ik: dan kunnen ouderen in een momentopname gaan wensen om te sterven." Bij de ouderenbond hoort Manon Vanderkaa vooral veel vragen over de positie van senioren. "Doe je er na je 75e dan nog toe? Wat betekent het als het relatief makkelijk wordt om uit het leven te stappen?"

Toch komt het woord 'voltooid leven' niet één keer voor in het pact voor waardig ouder worden. Dat is de bewuste keuze en de strategie achter het hele plan. Fractievoorzitter Gert-Jan Segers, toen nog in de oppositie, besloot in 2017 tot een andere benadering: niet alleen politieke strijd voeren over waar partijen het toch niet over eens kunnen worden, maar ook een brede coalitie smeden voor een positief doel, herwaardering van ouderdom. Hij noemt het bondgenootschap dat zo ontstond, een van de meest bijzondere dingen die hij heeft meegemaakt in de politiek.

Segers: "Nog steeds vind ik: laten we die hele discussie over voltooid leven even tussen haakjes zetten. Hoe je ook denkt over zelfbeschikking bij voltooid leven, het mag niet zo zijn dat ouderen hun leven niet meer zinvol vinden door eenzaamheid, of vanwege het gevoel dat ze overbodig zijn. Daar moeten we eerst aan werken."

Zo zette ook D66-leider Alexander Pechtold destijds zijn handtekening onder het pact. Omroep MAX benaderde bekende Nederlanders, van actrice Gerda Havertong en zangeres Willeke Alberti tot dichter Bart Chabot. Segers benaderde generaal buiten dienst Peter van Uhm. De seniorenorganisaties schakelden hun lokale netwerk in; de KBO-PCOB heeft 800 actieve afdelingen in het land.

Manon Vanderkaa, seniorenbond KBO-PCOB © Werry Crone

"Dat het zo is aangeslagen, komt ook doordat het denken over ouderdom zo aan het kantelen is", analyseert Manon Vanderkaa. "Wij stonden als seniorenorganisatie jaren te bonken op de deur van de politiek, maar nu pas is de tijd echt rijp. Iedereen beseft dat we de samenleving anders moeten inrichten. We worden een samenleving van senioren. Denk je in: over 20 jaar is voor het eerst de helft van de bevolking ouder dan 60. De meesten zullen alleen wonen. Misschien waren wij er vroeg bij met dit pact, maar het viel in vruchtbare aarde."

Jan Slagter, zelf bijna 65, bouwde recent een kleinschalige woonvorm. In zijn eigen familie wandelden de ouderen op die leeftijd "hand in hand het bejaardenhuis in", zelfs als ze kerngezond waren. Het geld voor de bouw van het Ben Oude NijHuis in Rotterdam kwam onder andere van giften van tv-kijkers. Er wonen 28 ouderen met dementie. "Kleinschalig wonen in de wijken is de toekomst. Zestig woningcorporaties heb ik gebeld of ze meededen. Niemand gaf thuis, terwijl ik me helemaal richt op ouderen met een laag inkomen", zegt Slagter.

De musketiers hebben alweer nieuwe plannen. ‘Een paar extra duwtjes in de rug voor het kabinet.’

Gert-Jan Segers, ChristenUnie

Met de 180 miljoen euro uit het regeerakkoord gebeurt al van alles in het land. Daarnaast zijn gemeenten, bedrijven en organisaties bezig met eigen plannen om eenzaamheid onder ouderen te bestrijden. Omroep MAX komt binnenkort met een eigen 'ouderencafé' in een winkelstraat. Veel van de plannen komen voort uit het pact van Segers, Slagter en Vanderkaa. Over met name de levensbegeleiders was nog wel discussie.

Segers: "Daar zat wel weerstand in het land, tot en met de minister aan toe. Hugo de Jonge vroeg: gaan we dan dominees op de loonlijst zetten? Maar als ouderen langer thuis wonen moeten ze ergens terecht kunnen met hun levensvragen. Vroeger was er in het verzorgingshuis ook een geestelijk verzorger beschikbaar, christelijk of humanistisch. Het is niet nieuw. De levensbegeleider komt alleen als de oudere dat zelf wenst. Het wordt niet van 'Dingdong, hier is uw levensbegeleider want u bent nu 70-plus' ".

Gert-Jan Segers, ChristenUnie © Werry Crone

Ouderen hebben niet te klagen over politieke aandacht. Ze hoefden niet met 15.000 man de straat op om aandacht te vragen van het kabinet, of de oppositie. Jan Slagter van omroep MAX wordt fel op elke suggestie dat ouderen voor politieke partijen een dankbare doelgroep zijn om bij te scoren. "Ja, er zijn genoeg ouderen die drie keer per jaar op vakantie gaan, en zich wel redden, voor wie eenzaamheid niet speelt. Maar wij zitten hier voor de kwetsbare groep ouderen, mensen die alleen wonen, die worstelen met hun zorg, die warmte en aandacht missen."

"Ouderen hebben hun kwetsbaarheid en hun kracht", zegt Manon Vanderkaa van de ouderenbond. "Net als ieder mens. Alleen zien we die kracht niet altijd".

Nu het kabinet de plannen omarmt en adopteert, zou het werk van de Drie Musketiers van de Waardige Oude Dag erop kunnen zitten. Maar nieuwe plannen liggen alweer klaar. Een paar extra duwtjes in de rug voor het kabinet, noemt Segers ze.

Zo heeft Jan Slagter het idee om binnen bedrijven en organisaties een onderling fonds op te zetten waarmee collega's elkaar helpen om mantelzorg mogelijk te maken. Hij overweegt het bij omroep MAX, waar 175 mensen werken, ook in te voeren. "Ik zie een spaarsysteem voor me, iedereen levert één vrije dag in per jaar en van die dagen kunnen andere collega's vrij krijgen om te mantelzorgen".

De ChristenUnie hoopt dat bedrijven ermee gaan experimenteren. Het offer komt dan ook van de werknemers. Segers vindt dat "zowel werknemers als werkgevers als de overheid hun rol moeten pakken". Hij zegt: "Je wilt niet alleen de werkgevers met enorme lasten opzadelen. Waarom zouden we zoiets niet via de solidariteit regelen?"

Hun andere 'duwtje voor het kabinet' betreft het wonen voor ouderen. Waar zijn de bouwlocaties? Hoe kunnen ouderen in de Randstad, waar de grondprijzen de pan uitrijzen, ooit een kleinschalige woonvorm samen oprichten? Segers: "Laat de overheid aanwijzen hoeveel procent van nieuwbouw bestemd moet zijn voor ouderen, net als bij sociale huur. Laat ze grond aanwijzen waar ouderen zelf mogen bouwen". De ChristenUnie vraagt om een 'ouderen-woonakkoord', op te stellen door minister van binnenlandse zaken Ollongren en minister van volksgezondheid De Jonge.

Omroep MAX heeft ook verzoeken aan het kabinet: meer plekken waar ouderen elkaar kunnen ontmoeten. De seniorenorganisatie wil dat mantelzorgers reiskosten vergoed kunnen krijgen. Het kabinet is nog niet van ze af, zeggen ze. "Minister Hugo de Jonge gaat ons pact overnemen. Maar wij blijven de Raad van Toezicht.”

Hedy d’Ancona © ANP/Ab Blauw

De politieke omhelzing van ouderen krijgt ook kritiek

Niet overal in het land vallen de kabinetsplannen en het pact voor waardig ouder worden even goed. Vooral de nadruk op het bestrijden van eenzaamheid leidt tot kritiek. "Een confetti aan maatregelen die de eenzijdige beeldvorming over ouderen bevestigt. Ze zijn eenzaam en ze kunnen nauwelijks voor zichzelf denken", oordeelt oud-minister Hedy d'Ancona (81). Zij strijdt tegenwoordig voor de emancipatie van ouderen, zoals in haar 'Socrateslezing' uit 2017. De politiek kreeg van haar het verwijt dat die ouderen vaak ziet als 'zielepoten die hun weg in de samenleving niet meer vinden'.

Volgens d'Ancona ligt in de huidige kabinetsplannen te eenzijdig de nadruk op eenzaamheid en pijn. "Als ik hoor dat Albert Heijn medewerkers traint om eenzame ouderen te herkennen, durf ik bijna geen boodschappen meer te doen", reageert ze. Ze pleit voor een andere kijk op ouderdom. "De oude dag is een levensfase waarin je je nog steeds kunt blijven ontplooien en actief blijven, ook als het lichamelijk wat minder gaat. Dát zou de overheid moeten ondersteunen."

Ook zet ze vraagtekens bij de urgentie om 200 levensbegeleiders aan te stellen bij wie ouderen terecht kunnen met levensvragen. "Zorgvragen, zoals of de thuiszorg genoeg tijd voor je heeft, zijn veel dringender.” d'Ancona mist in het pact voor waardig ouder worden een punt dat veel ouderen zelf aandragen: zelfbeschikking over het levenseinde. "Er zijn petities van ouderen geweest, er zijn onderzoeken: veel ouderen zijn voorstander van zelfbeschikking. Maar de politiek heeft het onderwerp tussen haakjes geplaatst, zoals ChristenUnie-voorman Segers zegt. En als ouderen pleiten voor zelfbeschikking, is de reactie: dat willen ouderen niet echt, ze zeggen het alleen maar omdat ze eenzaam zijn. Dan neem je ouderen niet serieus, vind ik.”

Wat gebeurt er met die 180 miljoen voor ouderen?

Er komen 200 levensbegeleiders waar ouderen op eigen verzoek bij kunnen aankloppen voor levensvragen. Zij gaan mensen thuis bezoeken en worden speciaal opgeleid. (totaal: 35 miljoen euro in deze kabinetsperiode)
Publiekscampagne ‘Herwaardering van ouderen’ met advertenties, filmpjes en posters. (6 miljoen euro)
Een campagne ‘Een tegen Eenzaamheid’: projecten om ouderen te mobiliseren, zoals wandelvoetbal, tablet-les, samen eten, opleidingen voor supermarktpersoneel om eenzaamheid bij klanten te herkennen. De projecten worden uitgevoerd door bedrijven, organisaties, gemeenten, kerken en zorginstellingen. (29 miljoen)
Extra geld voor pijnbestrijding rond het sterfbed. (32 miljoen euro) 
Extra crisiszorg voor ouderen die acuut niet meer thuis kunnen wonen, meer respijtzorg (zodat de mantelzorger even vrij is) en meer dagopvang. (70 miljoen euro)

Lees ook:

Eenzaamheid is twee keer zo dodelijk als alcohol

Eenzaamheid is twintig procent dodelijker dan roken en dubbel zo dodelijk als drinken, betoogt de Duitse psychiater Manfred Spitzer in een nieuw boek. “We weten inmiddels dat eenzaamheid bovendien stress geeft. En dat kun je meten”.

Deel dit artikel

Ik hoor nog teveel schrijnende verhalen over eenzaamheid

Jan Slagter, omroep MAX

De musketiers hebben alweer nieuwe plannen. ‘Een paar extra duwtjes in de rug voor het kabinet.’

Gert-Jan Segers, ChristenUnie