Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

De activistische wetenschapper: moeten we daar blij mee zijn?

Home

Dirk Waterval

Wetenschappers, studenten en belangstellenden demonstreren op het Museumplein voor het behoud van vrije wetenschap. Wereldwijd laten in meer dan 500 steden wetenschappers en aanhangers een geluid horen tegen de relativering van objectieve kennis. © ANP

Wetenschappers die met spandoeken de straat opgaan, hoe handig is dat? Voor je het weet is de wetenschap 'ook maar een mening'.

'In elke rampenfilm figureert een wetenschapper die genegeerd wordt.' Een blonde vrouw met grote bril en idem glimlach houdt het zelfgemaakte protestbord triomfantelijk voor de camera. Niet duidelijk is waar de foto is gemaakt - het kan in één van de meer dan zeshonderd steden zijn waar vorige maand de wereldwijde March for Science werd bewandeld. De activistische wetenschapper lijkt opgestaan. Of ze zich nu door Trumps klimaat-ontkennende presidentschap gedwongen voelen of door ouders die niet meer in vaccinatie geloven: onderzoekers dalen af uit hun ivoren toren, klimmen omhoog uit de steriele kelders waar hun labspullen staan. Goed nieuws, lijkt het. De beroepsgroep met het meest verstand van zaken laat haar stem horen, desnoods op straat.

Lees verder na de advertentie

Toch zou de wetenschap zich zo in de voet kunnen schieten. Door de barricades te beklimmen, loopt ze gevaar tot 'ook maar een mening' te worden bestempeld. En daarnaast: klimaatwetenschappers hebben misschien verstand van de wisselwerking tussen koolstofdioxide en orkanen, maar moeten ze daarom ook hun mening ventileren over klimaatbeleid? Dat is toch een politiek proces van concessies doen en schuiven met potjes geld waar ze misschien helemaal geen kaas van hebben gegeten.

Over die vraag werd de laatste weken wat gesteggeld op de opiniepagina's van deze krant. Aanleiding was de brief die negentig hoogleraren ondertekenden om aan te sturen op een nieuw klimaatbeleid. Een emeritus hoogleraar die daar niet bij betrokken was, schreef dat de beleidsmatige mening van een wetenschapper hem niet meer waard was dan die van een pompbediende. Blijf bij je leest, was zijn conclusie.

Als reactie schreef een van de ondertekenaars van de brief dat hij en vele anderen juist wél veel wisten van beleid. Daar doen ze nu juist onderzoek naar. Welk overheidsmiddel werkt, en welke maatregel niet, blijkt uit hun studies. De discussie roept de vraag op of, en zo ja hoe een wetenschapper zich moet mengen in het publieke debat.

© AFP

Aan de stok

Aan de telefoon vanuit New York slaakt Alice Dreger een zucht. Soms voelt protesteren en actievoeren inderdaad wat ongemakkelijk als onderzoeker. "Maar de tijden dat wetenschappers makkelijk aan subsidie kwamen en zich gerespecteerd voelden, zijn met de nieuwe Amerikaanse president wel voorbij. Het liefst verlagen we ons niet tot zijn niveau van roeptoeteren, maar we hebben geen keus meer, onder meer vanwege het klimaatprobleem dat boven ons hoofd hangt."

Zodra je een genuanceerd verhaal vertelt, wordt je politieke voorkeur vanzelf minder verdacht

Dreger draagt naar eigen zeggen twee petten: die van historicus in de medische wetenschappen, én die van activiste. Focus van haar onderzoek en activisme is genderwetenschap. Hoe men in de loop der geschiedenis aankeek tegen de begrippen als man, vrouw en interseksualiteit. En vooral: hoe zouden we er nu tegenaan móeten kijken.

Dat laatste mag je activisme noemen. Dreger schrijft er boeken over die erkenning krijgen van The New York Times tot wetenschappelijk tijdschrift Nature.

Kijk maar naar al die grappige spandoeken. Hun punt dat wetenschap ertoe doet, wisten ze volgens mij te maken zonder de tegenpartij te veel tegen de haren in te strijken

In haar laatste boek, 'Galileo's Middle Finger', verhaalt ze over haar gevecht tegen artsen die menen dat kinderen met twee geslachten gelijk geopereerd moeten worden na de geboorte. Maar net zo goed over hoe ze het aan de stok kreeg met de harde kern van de transgendergemeenschap, omdat ze personen verdedigde die zich lieten ombouwen uit seksuele opwinding, en niet uit 'het gevoel in een verkeerd lichaam te zitten'.

Kortom, Dreger is door de wol geverfd in het protestveld en in staat tips te geven aan de wetenschapper met activistische aspiraties.

Neem een migratiewetenschapper die openlijk links is en op basis van onderzoek bepleit dat Nederland heus niet slechter wordt van een groep vluchtelingen die hier neerstrijkt. Die loopt het gevaar niet serieus genomen te worden door de conservatieve hoek - los van of zijn sociologische onderzoek deugt of niet. "Wat ik zo iemand aanraad is: spreek je uit, maar toon je ook openlijk bezorgd over kanttekeningen die de tegenpartij erbij zet", zegt Dreger. "Ga dat niet verzwijgen. Zodra je een genuanceerd verhaal vertelt, wordt je politieke voorkeur vanzelf minder verdacht."

© ANP

Geitenwollensokkentypes

De activistische klimaatwetenschapper kent een ander probleem. Zie je hem (of haar) op televisie met grote borden protesteren tegen een te zuinige overheid, dan kan dat associaties oproepen met geitenwollensokkentypes of hippiecultuur - allemaal mogelijke redenen voor het grote publiek om diens klimaatwetenschap ook minder serieus te nemen. Een stok om mee te slaan.

Als je als expert je kont tegen de krib gooit, met borden de straat opgaat die 'anti-vaxxers' als irrationeel afschilderen, roep je een tegenreactie op bij de andere partij

Dreger erkent dat gevaar: "Daar moet je inderdaad mee oppassen." Gelukkig valt de schade met de afgelopen March for Science erg mee, denkt ze. "Veel mensen zagen de beelden: het waren veelal vrolijke types, die met zelfspot van hun nerdcultuur de straat op gingen. Kijk maar naar al die grappige spandoeken. Hun punt dat wetenschap ertoe doet, wisten ze volgens mij te maken zonder de tegenpartij te veel tegen de haren in te strijken." Mede door die zelfspot bleef de hippie- of krakersuitstraling uit, stelt ze tevreden vast.

Ook hoogleraar wetenschapscommunicatie Hedwig te Molder is te spreken over die mars. Maar, zo zegt ze: "Ik zou zelf niet met een bord gaan lopen waarop staat: 'Wetenschap is de waarheid'." Op het moment doet ze tijdelijk onderzoek op de Rutgers University, veertig minuten rijden onder New York, in New Jersey. Een vaste aanstelling heeft ze in Wageningen en Enschede.

"Ik vind een paar dingen erg goed aan het protest: het vieren van de wetenschap, de gemeenschapszin onder wetenschappers bevorderen, ermee laten zien dat wetenschap de ruimte moet krijgen. Maar weet wel dat als je pretendeert als enige de echte feiten te hebben, je suggereert dat de andere partij eigenlijk niet weet waar ze het over heeft."

© Photo News

Welles-nietesdialoog

Los van wie er nu de echte feiten heeft en wie niet, belangrijke kwesties vervallen daardoor al snel tot een welles-nietesdialoog. "Dat is niet handig. Je bereikt meer door het gesprek aan te gaan, in plaats van met cijfers te zwaaien. Aanhangers van Trump ga je met schokkende grafieken echt niet de ernst van het klimaatprobleem laten inzien. Slimmer is dan om bijvoorbeeld te beginnen over een sterke groene economie, over geld verdienen. Waarden waar ze bij aan kunnen sluiten."

Te Molder doet zelf onderzoek naar communicatie met ouders die twijfelen over vaccinatie. Een deel van deze vaak hoogopgeleide groep ouders wil hun kind niet laten inenten, tegen het advies van dokters in. Ook daar protesteerden sommige wetenschappers tegen op straat, met borden die pleitten voor bewezen behandelingen. "Hier geldt hetzelfde als wat ik zei over de klimaatdialoog. Als je als arts gaat roepen dat je het onderzoek achter je hebt en daarmee de feiten, zeg je onbedoeld dat die bezorgde ouders dat niet hebben. Die hebben ondertussen heus hun best gedaan en veel informatie opgezocht, ze komen op internetfora met allerlei statistiek en grafieken op de proppen."

"Zeg tegen hen niet: luister naar mij als arts, ik heb de waarheid in pacht. Stel vragen over wat hen bezighoudt, zo open je een gesprek. Wat zijn de neveneffecten van vaccinatie? Wat is hier de rol van de farmaceutische industrie? Ga dat gesprek met open vizier in."

Wat ik eraan toe wil voegen: wetenschap bestaat bij de gratie van collega's die je werk controleren

Als je als expert je kont tegen de krib gooit, met borden de straat opgaat die 'anti-vaxxers' als irrationeel afschilderen, roep je een tegenreactie op bij de andere partij, denkt de hoogleraar. De bezorgdheid van ouders neem je er niet mee weg.

Juist daarom onderschrijft Te Molder de brief van de negentig hoogleraren. "Goed dat ze over het klimaat zeggen: dit is belangrijk. Ze hanteren geen toon van 'wij hebben gelijk en jullie niet'. Concrete voorstellen op basis van expertise, maar tegelijkertijd wel onderhandelbaar en bespreekbaar."

© AFP

Sterke mening

Rest de vraag of activisme betrouwbare wetenschap niet in de weg staat. Bewust of onbewust zal engagement de onderzoeker toch door een bepaalde bril laten kijken. Niet voor niets doen medici dubbelblinde onderzoeken bij het testen van nieuwe medicijnen. Noch de patiënt, noch de dokter weet of er een medicijn of placebo over de toonbank gaat. Belangrijk, zo sluit je elke verkeerde beïnvloeding uit. Dat zou voor een socioloog met progressieve dan wel conservatieve overtuiging ook kunnen gelden.

Een groot gevaar is dat niet, volgens historicus Dreger. Ze schreef eens op haar blog dat een sterke mening nog niet maakt dat een onderzoeker ineens niet meer weet hoe hij statistiek moet toepassen in zijn psychologie-onderzoek, of hoe hij werk van collega's kan bijhouden op de medische website PubMed.

"O ja? Ik weet even niet meer dat ik dat schreef, maar het klinkt wel als iets dat ik gezegd kan hebben. Wat ik eraan toe wil voegen: wetenschap bestaat bij de gratie van collega's die je werk controleren. Peerreview, heet dat. Ondersteunen anderen jouw gevonden resultaten, dan doet het er niet toe dat die resultaten in jouw politieke straatje passen. Voor extra geloofwaardigheid zou ik willen zeggen: zoek voor dat nalezen van je werk bewust mensen uit die er niet zo in staan als jij."

Dreger: "Je kunt wel zeggen: wetenschap moet zo objectief mogelijk zijn, meningen en politiek zitten maar in de weg, maar volgens mij voelt elke onderzoeker zich betrokken bij één kant van het verhaal dat hij onderzoekt. Dat kán niet anders. Of iemand moet totaal apathisch aan de slag gaan, maar die mensen missen de drive om het ver te schoppen."

Deel dit artikel

Zodra je een genuanceerd verhaal vertelt, wordt je politieke voorkeur vanzelf minder verdacht

Kijk maar naar al die grappige spandoeken. Hun punt dat wetenschap ertoe doet, wisten ze volgens mij te maken zonder de tegenpartij te veel tegen de haren in te strijken

Als je als expert je kont tegen de krib gooit, met borden de straat opgaat die 'anti-vaxxers' als irrationeel afschilderen, roep je een tegenreactie op bij de andere partij

Wat ik eraan toe wil voegen: wetenschap bestaat bij de gratie van collega's die je werk controleren