Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Dat ik mijn moeders achternaam kreeg, was een daad tegen het patriarchaat. ‘Het voelde als een opdracht’

Samenleving

Roos Menkhorst

Roos Menkhorst(midden) met haar ouders. © Judith Jockel

Terwijl de moeder van journalist Roos Menkhorst in het ziekenhuis lag bij te komen van de bevalling, deed haar vader aangifte van de geboorte. Het invulvakje ‘naam van de vader’ bleef blanco, om Roos de achternaam van haar moeder te kunnen geven. Bijna 34 jaar later staan Roos en haar vader bij de burgerlijke stand.

U komt voor erkenning?” De vrouw achter de balie kijkt ons over haar leesbril heen onderzoekend aan. We knikken. Zonder iets te zeggen leg ik mijn paspoort op de balie, mijn vader zijn id-kaart. De medewerker gaat in het computersysteem op zoek naar mijn geboorteakte. Inderdaad, alleen uw moeder staat geregistreerd, constateert ze.

Lees verder na de advertentie

In één adem vervolgt ze: “Wilt u nu ook de achternaam van uw vader?”

Ik schrik: “Kan dat?” Zij: “Ja, maar dat moet u wel gelijk beslissen.” Heel even kom ik in de verleiding om met een andere achternaam naar buiten te lopen. Razendsnel kom ik bij zinnen: ik heb al mijn leven lang deze naam, die is onderdeel van mij geworden.

Het was tenslotte maar een naam, hield ik mezelf geruststellend voor

‘Het Assepoester-complex’

Het was een kleine daad tegen het patriarchaat geweest. Dat verhaal had ik jaren geleden van mijn ouders gehoord. Ze waren er allebei nogal trots op en ik was dat daardoor ook. Wat was het geval? Tot 1998 kregen kinderen bij geboorte standaard de achternaam van de vader. Alleen door het kind niet te erkennen kon het kind de achternaam van de moeder krijgen. Iets wat vergaande consequenties had, maar wat mijn ouders besloten te doen uit burgerlijke ongehoorzaamheid. Bij de notaris lieten mijn ouders wel allerlei zaken vastleggen mocht mijn moeder, of juist mijn vader komen te overlijden. Het was kortom een heel gedoe geweest.

Mijn moeder was tijdens haar zwangerschap op het idee gekomen. Geïnspireerd door haar feministische vriendinnen en boeken met titels als ‘Het Assepoester-complex’ en ‘Vrouwen en fascisme’. De titel van haar scriptie had de veelzeggende titel: ‘Beter dwarsliggen dan plat liggen’. Mijn vader was het meteen met haar eens geweest, herinnert hij zich. “Het idee van de man als hoeder van het gezin, daar had ik niet zoveel mee.” Zonder gemor had hij afstand gedaan van de vanzelfsprekendheid dat ik zijn achternaam zou dragen.

In een café in de buurt van het gemeentehuis bestelden mijn vader en ik taart om de erkenning te vieren. Mijn vader vindt dit een beetje overdreven: Zoveel is er niet veranderd. Hij is tenslotte altijd mijn vader geweest, zegt hij. Ik weet dat hij gelijk heeft, toch voelt het als een groots moment. Formeel decennialang niet het kind van je vader zijn, dat is op z’n zachtst gezegd vreemd. “Toch gek dat we dit niet eerder hebben gedaan”, zeg ik. Hij zucht: “Je weet; ik ben niet zo goed met dingen op tijd regelen.” Dat klopt en ik neem een hap van mijn citroentaart. We zijn stil. Mijn vader zegt: “Ik heb er geen spijt van, maar ik zou het nu niet meer zo doen. Het was toch ook een soort symboolpolitiek. En wat hebben we er nou eigenlijk mee bereikt? Als ik die moeders van nu soms zie lopen denk ik weleens: Wat een getut met die kinderen, echt dat ouderwetse moeder-gedoe.”

Een hoop rumoer

Als ik op zoek ga naar meer soortgelijke voorbeelden stuit ik op het verhaal van jurist Wout van Veen en zijn partner Titia Beukema. “Wij zijn de levende jurisprudentie”, antwoordt Van Veen aan de telefoon als ik hem vraag of hij de reden is dat ouders nu wél kunnen kiezen voor de achternaam van de moeder. In 1983 werd zoon Folke geboren. Van Veen en zijn partner wilden dat hij de achternaam van de moeder kreeg. Het voor mij bekende verhaal klinkt: “Dat kinderen automatisch de naam van de vader kregen liet de hiërarchie in de maatschappij zien”, aldus Van Veen. Hij erkende zijn zoon niet en Folke kreeg de naam van zijn moeder.

Bij de geboorte van hun tweeling in 1986 besloten ze het wat rigoureuzer aan te pakken. Van Veen stond er bij de burgerlijke stand op dat de tweeling de naam van de moeder kreeg, en dat tegelijkertijd werd vastgelegd dat hij de vader was. Dat kon niet, kreeg hij te horen. Van Veen herinnert zich: “‘Als sanctie geef ik ze niet aan’, heb ik toen gezegd. Er ontstond een hoop rumoer. De chef werd erbij geroepen. We gingen het probleem in een apart kamertje bespreken.” U moet ze aangeven, kreeg hij te horen. Van Veen hield stijfkoppig vol. En zo kwam het dat de tweeling op dat moment niet werd aangegeven, maar buiten de burgerlijke stand werd geregistreerd. De burgemeester moest eraan te pas komen om de tweeling toch te registreren, weliswaar zonder vader.

Waarom is het logisch dat een kind de naam van de man krijgt? Ik zie het niet

Katusha Sol (34)

Van Veen en Beukema begonnen daarop een juridische procedure. Ze verloren, gingen door en het eindigde uiteindelijk bij de Hoge Raad. Die besloot dat de Nederlandse wetgeving op dit punt mannen en vrouwen inderdaad ongelijk behandelde en dat de wet aangepast moest worden. Op 2 januari 1998 was het eindelijk zo ver en kon Van Veen zijn zoon van 12 en zijn tweeling van 10 erkennen.

Hopeloos ouderwets

Kijk je naar andere landen in Europa dan is het in Nederland jarenlang hopeloos ouderwets geregeld geweest. Vrijwel overal hadden ouders de keuze of konden ze kiezen voor een dubbele naam. Dat het in Nederland bijna tien jaar duurde voor de wet überhaupt werd aangenomen had vooral te maken met politiek gekissebis over het onderwerp. Aanvankelijk stond in het oorspronkelijke wetsvoorstel namelijk dat in geval van gehuwde ouders het kind automatisch de naam van de moeder zou krijgen. Dit voorstel werd door VVD en CDA getorpedeerd: zij wilden juist dat kinderen van gehuwde ouders automatisch de naam van de vader zouden krijgen. Zo werd het vervolgens ook vastgelegd. Alleen als de ouders niet gehuwd zijn, krijgt het kind, zonder actie van de ouders, automatisch de naam van de moeder.

Toen ik zelf zwanger raakte in 2014 leek de keuze voor mijn achternaam mij aanvankelijk duidelijk. Hét gesprek voerden mijn vriend en ik na een paar maanden zwangerschap. Ik zei dat ik ons kind graag mijn achternaam wilde geven, omdat ik van de familie van mijn moeder de enige ben die deze achternaam nog kan doorgeven. En daarbij: het kon nu tenslotte eindelijk. Twee heel goede redenen, dacht ik. Mijn vriend keek gelijk somber toen ik erover begon. Hij zou het wel erg jammer vinden als het kind niet zíjn achternaam zou krijgen. Ik droeg het tenslotte al in mijn buik, onze band was vanzelfsprekend. Waar zou hij in het hele verhaal blijven als het kind ook nog mijn achternaam had?

In geval van twijfel niet doordrammen, had ik mij voorgenomen. En dus gaven we onze dochter Mia zijn achternaam. Het was tenslotte maar een naam, hield ik mezelf geruststellend voor. Mijn moeder moest een klein beetje huilen toen ze het hoorde. En mijn vader begon te mopperen over de emancipatie van de vrouw.

Zichtbaar verbonden

Is er eigenlijk wel wat veranderd? Hoe vaak kiezen ouders - nu het gewoon kan - voor de achternaam van de vrouw? In 1998 - toen de keuze er voor het eerst was - kreeg 6,23 procent van de kinderen, volgens cijfers van de Sociale Verzekeringsbank, de naam van de moeder. Twintig jaar later, in 2018, kreeg slechts 8,37 procent van de kinderen de naam van de moeder. Na al die jaren wordt het nog steeds niet ‘normaal’ gevonden om een kind de achternaam van de moeder te geven. Dat is in elk geval wat ik om mij heen zie. Er zijn maar een paar mensen in mijn - behoorlijk progressieve - omgeving die ‘de stap’ hebben genomen.

Dat ik mijn moeders achternaam kreeg heeft alles te maken met haar feminist-zijn

Tessel Braam (36)

Een veelgehoord argument van de vrouwen van wie de kinderen de naam dragen van hun vader, is dat hij op die manier, in elk geval op papier, zichtbaar verbonden is met het kind. Ook gehoord: moeders die bang waren dat hun kind mogelijk als ongewenst of buitenechtelijk zou worden gezien door de omgeving. Zelf ben ik natuurlijk ook een goed voorbeeld van de - in mijn vaders ogen - op sommige vlakken mislukte emancipatie: ik vond het thema zelfs geen ruzie waard.

Katusha Sol (rechts) met haar vriend Kees Lamers. © Judith Jockel

‘Dit kun je gewoon regelen’

Katusha Sol (34, op de foto rechts) is 29 weken zwanger van haar eerste kind. Samen met haar vriend Kees Lamers (33) is ze van plan het kind haar achternaam te geven.

“‘Hoe zullen we het eens gaan doen met die achternaam?’ Ik kan me niet voorstellen dat er veel stellen zijn die met elkaar die vraag bespreken. En dat is precies het probleem: het is nog steeds de standaard om een kind de achternaam van de man te geven. Mijn vriend en ik willen die norm bevragen. Het liefst geven we ons kind een dubbele naam. Maar ondanks de motie die onlangs is aangenomen, denken we dat het lang duurt voor zoiets er echt doorheen komt. Inmiddels hebben we besloten: onze dochter krijgt mijn achternaam. Alleen als we echt geen voornaam vinden die goed bij Sol past, krijgt ze de achternaam van mijn vriend.

Waarom is het logisch dat een kind de naam van de man krijgt? Ik zie het niet. Ik vind het belangrijk dat bepaalde structuren, die als vanzelfsprekend worden gezien, met de tijd veranderen. Juridisch kan het al, nu moeten mensen het alleen nog wel gaan toepassen. Pas vertelde ik aan mijn studenten dat mijn vriend en ik mijn achternaam willen kiezen voor ons kind. Een paar meisjes vonden het gelijk een leuk idee. De enige jongen in de groep zei: ‘Ik zou dat mooi niet doen.’

De omgeving van mijn geliefde reageerde wisselend. Zo was er iemand die het ‘antifascistisch GroenLinks geneuzel’ vond. Dat is het zeker niet wat ons betreft. Aan de andere kant; zo’n achternaam is natuurlijk maar een mini-onderdeeltje van de vrouwen-emancipatie in haar geheel. Maar het is wel een onderdeel. Als vrouw heb je op sommige onderdelen van die emancipatie nauwelijks invloed, terwijl; dit kun je gewoon regelen.”

Tessel Braam (links), met haar vriend, haar moeder en haar dochter. © Judith Jockel

‘Mijn dochter heet ook Braam, dankzij mijn vriend’

Tessel Braam (36) kreeg de achternaam van haar moeder. Haar dochter Ziggy (1,5) heet ook Braam.

“Mijn moeder heeft een activistische achtergrond. Dat ik haar achternaam kreeg heeft alles te maken met haar feminist-zijn. Ik denk dat mijn vader in die tijd weinig ruimte van haar heeft gekregen om zijn gevoelens daarover te ventileren. Zij is daarin eigenlijk een beetje haar eigen gang gegaan. Daar tegenover staat: Mijn vader houdt nou eenmaal van sterke vrouwen.

Mijn moeder leefde voor haar werk. Relaties waren ondergeschikt, maar ze wilde wel graag een kind. Mijn vader heeft ze op haar eigen verjaardagsfeest ontmoet. Al gauw was ze zwanger. Een tijdje hebben ze een relatie gehad, maar op een gegeven moment heeft ze hem laten weten: ‘Ik ben te veel bezig met mijn werk en dit is mijn kind.’ Ik heb altijd een goed contact met mijn vader gehad, en later werden mijn ouders echt vrienden.

In onze omgeving werd het als een miskenning van de vader gezien

Anouk van der Jagt (50)

Op mijn achttiende heeft hij mij erkend. Ik kan mij nu nog de hoopvolle blik in zijn ogen herinneren toen werd gevraagd of ik ook zijn achternaam wilde aannemen. Ik heb hem uitgelegd dat ik al achttien jaar Braam heet, daarbij vond ik zijn achternaam in combinatie met mijn naam ook niet zo mooi klinken.

“Ik wil dat onze dochter Braam gaat heten”, zei mijn vriend tijdens mijn zwangerschap. Ik was heel blij dat hij er zelf mee kwam. Als hij had getwijfeld, had ik het vervelend gevonden om het er echt door heen te moeten duwen. Mijn moeder was zo gelukkig met het nieuws dat Ziggy ook Braam zou gaan heten. We hechten veel waarde aan onze achternaam.”

Anouk van der Jagt (50) en Gert Jan Kuiper, met hun dochters Zilver (20) en Lune (16). © Judith Jockel

‘Het voelde als een opdracht’

De dochters van Anouk van der Jagt (50, op de foto links) en GertJan Kuiper, Zilver (20) en Lune (16), kregen haar achternaam.

“In 1998 werd onze eerste dochter geboren. De mogelijkheid om de achternaam van de moeder te geven was er toen net. Ik wist gelijk: ik moet deze kans grijpen. Het voelde als een opdracht. Daarbij dacht ik: ik heb dat kind negen maanden gedragen, ik heb er alles voor gedaan en gelaten. Het leek mij logisch.

Toch werd het in onze omgeving ook wel als een miskenning van de vader gezien. In eerste instantie vond mijn man het zelf ook best lastig. Dat had ermee te maken met dat zijn oudste zus geen kinderen heeft, de kinderen van zijn andere zus de naam van hun vader hebben en het er niet naar uitzag dat zijn broer en zijn vriend zelf kinderen zouden krijgen. Hij was dus de enige die de naam van zijn vader kon doorgeven. Uiteindelijk is hij overstag gegaan, ook omdat hij een behoorlijk generieke achternaam heeft. Maar het is wel echt een ding geweest: ik weet nog dat ik zelfs in huilen uitbarstte. En ook dat ik uiteindelijk heel standvastig was.

Vaak gaan mensen er automatisch van uit dat onze kinderen de achternaam van hun vader hebben. Na al die jaren van emancipatie vind ik dat gek, en ik vind het ook best shockerend. Als familiemediator zie ik ook nauwelijks stellen die hun kinderen de naam van de moeder hebben gegeven. Wat dat betreft is er nog een wereld te winnen. Veel mensen boeit zo’n achternaam misschien niet zoveel, maar ik ben er trots op.”

Vaders én moeders naam

Dit jaar laaide de discussie over ‘de achternaam’ weer op. Als het aan de Tweede Kamer ligt wordt het mogelijk om kinderen de naam van zowel de vader als de moeder te geven. Een motie van Vera Bergkamp (D66) haalde eind januari een meerderheid. Dit tegen het advies in van minister Sander Dekker (rechtsbescherming, VVD). Hij vond het onderwerp aanvankelijk niet urgent genoeg. Maar door een petitie, die door ruim elfduizend mensen werd ondertekend, kreeg het onderwerp opnieuw aandacht.

Reacties

Heeft u bewust gekozen voor de achternaam van uw kind? Mailt u ons, in maximaal 120 woorden via
tijdreacties@trouw.nl, graag met uw naam en woonplaats.

Lees ook:

Kamer wil dat kinderen namen van beide ouders kan krijgen

Ouders moeten de mogelijkheid krijgen om hun kind de familienaam van de vader én van de moeder mee te geven. Nu moeten ze nog kiezen uit een van beide. 

‘Twee achternamen maken het leven soms makkelijker’

‘Is één achternaam niet genoeg?’ vroeg Monic Slingerland. Aan de hand van hun persoonlijke verhalen laten lezers zien hoe bepalend een achternaam kan zijn voor de identiteit.

Deel dit artikel

Het was tenslotte maar een naam, hield ik mezelf geruststellend voor

Waarom is het logisch dat een kind de naam van de man krijgt? Ik zie het niet

Katusha Sol (34)

Dat ik mijn moeders achternaam kreeg heeft alles te maken met haar feminist-zijn

Tessel Braam (36)

In onze omgeving werd het als een miskenning van de vader gezien

Anouk van der Jagt (50)