Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Breinexperts vergallen het ouderschap

Home

Marco Visscher

Jan Macvarish © Photographs by Ed Thompson
Interview

Ouders worden volgestopt met deskundige adviezen. Volgen ze die niet op, dan beschadigen ze het jonge brein, zeggen experts. Jan Macvarish bepleit meer vertrouwen in onze vaders en moeders.

Al jaren windt Jan Macvarish zich op over de inmenging van experts op het gebied van ouderschap. Met de recente bemoeienis van neurowetenschappers is die ‘invasie van experts’, zoals zij het noemt, tot nieuwe hoogten gestegen. Zodra het belang van wiegeliedjes of borstvoeding ‘in onze hersenen’ staat gebeiteld, dient iedereen zich al snel te houden aan de adviezen.

Lees verder na de advertentie
Het is volgens haar een ontwikkeling die kinderen én ouders berooft van hun menselijkheid en die de unieke positie van het gezin ondermijnt

Macvarish, onderzoeker aan het Britse Centre for Parenting Culture Studies aan de universiteit van Kent, ziet nog een ander gevaar: ouders worden gereduceerd tot instrumenten, die input vergroten voor een optimale opbrengst. Het is volgens haar een ontwikkeling die kinderen én ouders berooft van hun menselijkheid en die de unieke positie van het gezin ondermijnt. Daarom schreef ze ‘Neuroparenting: The expert invasion of family life’. In een koffiezaak op Victoria Station in het centrum van Londen laat ze de café au lait koud worden. Een groot glas water blijft tijdens het gesprek eveneens onaangeroerd.

Wat is er mis met de inmenging van de neurowetenschap op het gebied van opvoeding?

“De suggestie is dat we nu eindelijk weten hoe we onze kinderen moeten opvoeden. We deden altijd maar wat, maar nu is dan eindelijk bewezen hoe je een goede ouder bent. Het staat allemaal in onze hersenen.”

U vindt dat de neurowetenschap wordt overgewaardeerd?

“Ja, en ik vind het zorgwekkend dat de professionals één van de bevindingen uit de neurowetenschap hebben overgenomen - namelijk dat de ervaringen in de eerste jaren of zelfs de eerste uren van ons leven bepalend zijn voor ons leven als volwassene. Daardoor krijgen we het beeld dat wat ouders doen of laten een blijvende, onuitwisbare invloed heeft, alsof zij de architecten zijn van hun kinderen.”

Daardoor krijgen we het beeld dat wat ouders doen of laten een blijvende, onuitwisbare invloed heeft, alsof zij de architecten zijn van hun kinderen

Jan Macvarish

Waaraan ziet u dat af?

“Moeders krijgen te horen dat ze borstvoeding moeten geven, en hoe lang ze daarmee door moeten gaan. Ze dienen in de eerste dagen zoveel mogelijk huid-op-huidcontact te hebben. Praten met hun baby en liedjes zingen, liefst al wanneer hij zich nog in de baarmoeder bevindt. Verhaaltjes voorlezen. De lijst is eindeloos en opvallend specifiek. De mate van zorg en aandacht moet in de eerste duizend dagen heel intensief zijn. Dát is hoe je kind zich zal ontwikkelen tot een verantwoordelijk individu.”

Toch best handig, zulk advies?

“Nee, het is een belediging voor ouders. Het gaat uit van het idee dat ouders het helemaal verkeerd doen en dat hun moet worden uitgelegd wat ze moeten doen. Hoe verklaren we anders dat sommige van die adviezen open deuren zijn? Natúúrlijk is het goed om met je baby te praten. Het is ook volstrekt normáál om dat te doen. Dat hoef je toch niemand te vertellen? Zodra het een officieel advies is geworden, omdat het zo ontzettend belangrijk is, ontstaat onherroepelijk de vraag: hoevéél dan?”

Denkt u dat ouders zich dat afvragen?

“Jonge ouders doen het graag goed. Ze kunnen hun nieuwe taak heel serieus nemen. Er zijn studies die aantonen dat moeders aan wie tijdens de zwangerschap was verteld over het belang van huid-op-huidcontact in de eerste uren en dagen na de geboorte, heel bezorgd en onzeker werden wanneer ze dat contact niet kónden maken, omdat de baby of zijzelf ziek waren geworden en daardoor aanvankelijk van elkaar waren gescheiden. Ze waren bang dat ze een moment hadden gemist dat altijd was omschreven als magisch en beslissend.

“Een bevriende huisarts vertelde me dat er dagelijks vrouwen bij haar komen die zeggen dat ze depressief zijn en voelen dat ze tekortschieten als moeder. Dat vind ik ook niet zo gek. De reactie van vrouwen op zwangerschap, bevalling en moederschap is vaak complex en ambivalent; zorgen over de vraag of je het wel goed doet zijn er altijd. Het is dan moeilijk voor te stellen dat het goed is voor hun zelfvertrouwen als er zoveel adviezen worden gegeven, zeker wanneer ze worden verstrekt met de nodige stelligheid over de lange-termijneffecten.’

Die tijd krijgt sluipenderwijs een andere betekenis als je ouders volstopt met deskundige adviezen

Jan Macvarish

Laten we dus wat meer vertrouwen hebben in ouders.

“Ja. Jonge ouders brengen tijd door met hun baby - dat is wat ze willen, dat is wat ze doen. Die tijd krijgt sluipenderwijs een andere betekenis als je ouders volstopt met deskundige adviezen. Iets vanzelfsprekends als spelen en praten met je kind wordt opeens instrumenteel: het is niet langer iets wat gewoon leuk en gezellig is, maar iets wat de ontwikkeling stimuleert. De experts halen alle lol eruit.”

Maar volgens de neurowetenschappers dienen de inzichten en adviezen wel degelijk een nut.

“Nee, deze adviezen zijn volstrekt onwetenschappelijk. Mensen hebben in het verleden op allerlei manieren voor hun kinderen gezorgd. Het lijkt me onrealistisch om te stellen dat ze daarin altijd ernstig tekort zijn geschoten. Neem het voorlezen. Dat is nieuw op de lijst. Toen ik moeder werd, had niemand me dat verteld. Sterker, er zijn vele generaties geweest waarin baby’s niet werd voorgelezen. Zijn zij soms allemaal opgegroeid tot onhandelbare volwassenen?

“Stel dat we in deze koffiezaak tien bezoekers op een rij zetten. Kunt u dan vertellen wie van hen borstvoeding heeft gekregen en wie niet? Of wie van hen zijn toegezongen toen ze nog in de baarmoeder zaten en wie niet? Het is absurd om te denken dat dergelijke activiteiten zich later in het leven op een bepaalde manier manifesteren. Dat is geen harde wetenschap, dat is magisch denken.”

Dus de neurowetenschappers maken er een potje van.

“Nee, zo is het ook niet helemaal. Neurowetenschappers zijn al een tijd geleden afgestapt van het idee dat er een allesbepalende, vormende periode zou zijn. Dat was te deterministisch, dus toen stelden ze dat er ‘een zekere mate van gevoeligheid’ bestond. Maar ook dat bleek na een tijd wetenschappelijk onhoudbaar. Men spreekt nu van een ‘geboden mogelijkheid’: een periode waarin er een kans ligt.

“Neurowetenschappers zijn veel voorzichtiger en genuanceerder dan de opvoedkundigen, hulpverleners en beleidsmakers die met hun werk aan de haal gaan om hun eigen agenda door te voeren. Zíj zien de eerste jaren van het ouderschap vooral als mogelijkheid om steeds meer toezicht te houden en invloed uit te oefenen. Zij gebruiken de zogenaamde inzichten uit de neurowetenschap, en haar aura van autoriteit, als excuus om cursussen aan te bieden aan aanstaande ouders en om waar nodig in te grijpen. Zij maken ons voortdurend wijs hoe kwetsbaar het jonge brein is, hoe het moet worden gevormd en hoe weinig benul ouders daarvan hebben.”

Zíj zien de eerste jaren van het ouderschap vooral als mogelijkheid om steeds meer toezicht te houden en invloed uit te oefenen

Jan Macvarish

Macvarish maakt zich zorgen over hoe de Britse autoriteiten telkens verwijzen naar de neurowetenschap om ouders met zachte dwang naar de gewenste vormen van ouderschap te duwen. Ze vertelt over David Cameron die als premier had gezegd dat mama’s en papa’s letterlijk de hersenen van hun baby’s ‘vormgeven’.

Ook Nederland beleeft een opmars van het ‘neuro-ouderschap’. Er zijn twee recente boeken die ‘Het kinderbrein’ heten. De ondertitels: ‘Hoe kinderen zich ontwikkelen en wat ouders kunnen doen om te helpen’, en: ‘Onmisbare inzichten voor een optimale opvoeding van baby tot kleuter’.

Een ander boek, ‘Het hele brein, het hele kind’ doet een belofte: “Deze briljante methode transformeert alledaagse interactie tot waardevolle, brein-vormende momenten.” De auteurs wijzen erop dat ‘zelfs de zorgzaamste en hoogst opgeleide ouders’ niet beschikken over de meest basale kennis over het brein van hun kind. Dat is ‘merkwaardig’, schrijven ze, want ‘eigenlijk bepaalt het brein zo ongeveer wie je bent en wat je doet’. En het wordt ‘voor een groot deel’ gevormd door de ervaringen die ouders bieden.

Tekst loopt door onder afbeelding.

Jan Macvarish © Photographs by Ed Thompson

Kennelijk fascineren die hersenen ons enorm.

“Ja. De experts vertellen in glanzende brochures en PowerPoint-presentaties hoe fantastisch het jonge kinderbrein is, met vele miljarden neuronen en al die synaptische verbindingen die de hele tijd oplichten. En dat is dan heel anders ze dan het hoopje statische, grijze brij dat het volwassen brein moet voorstellen. Nogal een sterke metafoor om te suggereren dat kinderen het helemaal zijn en dat volwassenen - ouders - iets grandioos verkeerd doen, toch?”

De suggestie is: dit fantastische kinderbrein moeten we beschermen.

“Precies. We moeten alles doen om te zorgen dat het wordt beschermd in een wereld vol stimuli die het ernstig kunnen verzwakken, zoals kennelijk bij ons is gebeurd. Als je dat niet doet, toon je geen respect voor je kind. Als je niet je best doet om de omstandigheden voor gezonde ontwikkeling te optimaliseren, laat je een unieke kans liggen om hem te laten opgroeien tot een gelukkig en succesvol volwassene... Wat een onzin! Zóveel invloed hebben ouders helemaal niet. Het is een illusie om te denken dat wij daartoe in staat zijn.”

Stel dat ze toch gelijk krijgen en onze vroegste ervaringen tóch bepalend zijn. Dan dragen ouders toch enige verantwoordelijkheid om de adviezen strikt op te volgen?

“Dat vraag ik me af. Als we in onze samenleving het gezin belangrijk vinden, laten we dan een hoge drempel opwerpen tegen bemoeienis van de experts en de staat. Anders verliest het gezin zijn bijzondere status.”

Zijn er volgens u situaties waarbij ingrijpen gerechtvaardigd is?

“Zeker. Maar ook dat soort situaties - zoals kinderen die slachtoffer zijn van fysiek of seksueel misbruik - moeten we benaderen met de grootst mogelijke zorgvuldigheid en aandacht voor omstandigheden. Soms kan het kind beter bij haar liefdevolle moeder blijven, ook al is de echtgenoot en vader gewelddadig. Zo’n thuissituatie is vreselijk en stressvol, maar de unieke liefde van een moeder kan soms genoeg zijn om het kind erdoorheen te slepen.”

Waarom wilt u zo graag dat ouders met rust worden gelaten?

“Zelfs al beperken we ingrijpen tot een minimum, dan nog tornen we aan de betekenis van het gezin. Met het normaliseren van interventies ondermijnen we namelijk de gedachte dat een ouder een unieke positie heeft, en kweken we de gedachte dat er alleen maar ‘zorgverleners’ zijn; alsof je de opvoeding van een kind kunt terugbrengen tot risicomanagement.

Ouders doen meer dan dat: zij zijn een wezenlijk anker voor de ontwikkeling van onze identiteit

Jan Macvarish

“Ouders doen meer dan dat: zij zijn een wezenlijk anker voor de ontwikkeling van onze identiteit. De liefde zoals die binnen een gezin wordt ervaren is niet voor niets voorbehouden aan de leden van dat gezin. Ouders vergemakkelijken de overgang naar de grote, volwassen wereld door de vorming van een kleinere wereld die geleidelijk uitbreidt naarmate het kind ouder wordt.”

Die wereld is anders niet altijd perfect.

“Dat hoeft ook niet. Maar die wereld moet wel uniek en beschermend zijn. Dat is waarom het zo moeilijk is om de ouderlijke liefde na te bootsen in een andere constellatie. Het is ook waarom de overdreven aandacht voor neurowetenschap in ouderschap zo problematisch is: het vervangt de specifieke liefde die een ouder voor zijn kind voelt door een onpersoonlijke lijst gedragsregels.

“Kinderen hebben juist die bijzondere band met hun ouders nodig. Daarom vind ik dat we de rol en de autonomie van ouders moeten beschermen. En respect opbrengen voor de keuzes die zij maken en accepteren dat die keuzes aan hen zijn en aan niemand anders.”

Wie is Jan Macvarish

Sociologe Jan Macvarish (47) is als onderzoeker verbonden aan het Centre for Parenting Culture Studies aan de universiteit van Kent.

Macvarish is auteur van ‘Neuroparenting: The expert invasion of family life’. Daarin beschrijft ze hoe experts en beleidsmakers op het gebied van de ontwikkeling van kinderen zich steeds vaker beroepen op neurowetenschap om ouders te adviseren over de juiste opvoedstijl.

In een populaire ‘dokterscolumn’ in The Daily Telegraph werd Neuroparenting onlangs geprezen als ‘een van mijn favoriete boeken’ van 2016, onder meer vanwege de stelling dat ouderschap gaat over liefde, en niet moet worden behandeld als een karwei dat volgens een bepaalde handleiding moet worden geklaard.

Deel dit artikel

Het is volgens haar een ontwikkeling die kinderen én ouders berooft van hun menselijkheid en die de unieke positie van het gezin ondermijnt

Daardoor krijgen we het beeld dat wat ouders doen of laten een blijvende, onuitwisbare invloed heeft, alsof zij de architecten zijn van hun kinderen

Jan Macvarish

Die tijd krijgt sluipenderwijs een andere betekenis als je ouders volstopt met deskundige adviezen

Jan Macvarish

Zíj zien de eerste jaren van het ouderschap vooral als mogelijkheid om steeds meer toezicht te houden en invloed uit te oefenen

Jan Macvarish

Ouders doen meer dan dat: zij zijn een wezenlijk anker voor de ontwikkeling van onze identiteit

Jan Macvarish