Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Blauwhelm verliest zijn onpartijdigheid

Samenleving

Arjen van der Ziel

De Nederlandse troepen in Mali. © anp
Vredesoperaties

Nederland trekt binnenkort zijn transport- en gevechtshelikopters terug uit de VN-missie in Mali. Of de vervangende Duitse heli's luchtsteun mogen geven aan Nederlandse troepen is onduidelijk. Vredesmissies worden steeds meer vechtmissies.

De vredesmissie in het Noord-Afrikaanse Mali is de bloedigste operatie van de Verenigde Naties op dit moment. Er zijn onder de VN-militairen al meer dan 100 doden gevallen sinds het begin van de missie in 2013. En jihadistische strijders rukken de laatste maanden weer op. De jihadisten hebben sinds mei ruim zestig aanvallen uitgevoerd op VN-troepen en andere doelen, en wagen zich in toenemende mate weer in het zuiden, in gebieden die tot voor kort veilig werden geacht.

De ruim 400 Nederlandse militairen die in Mali actief zijn, opereren in het droge woestijnachtige noorden, waar de moslimextremisten hun uitvalsbases hebben. Ze voeren daar lange-afstandspatrouilles uit en verzamelen inlichtingen. Daarbij beschikken de Nederlanders nu over drie grote transporthelikopters, voor vervoer van troepen en voorraden, en vier Apache-gevechtshelikopters, die luchtaanvallen kunnen uitvoeren als blauwhelmen in gevecht raken.

Maar begin volgend jaar worden de heli's vervangen door Duitse toestellen. Of de Nederlandse blauwhelmen daarna nog kunnen rekenen op luchtsteun, is onduidelijk. Het Duitse parlement moet de inzet van de helikopters binnenkort goedkeuren en het is nog onzeker of de volksvertegenwoordigers zullen instemmen met het geven van luchtsteun aan grondtroepen. Deelname aan gevechten in het buitenland ligt in de Duitse politiek zeer gevoelig.

Lees verder na de advertentie
De ruim 400 Nederlandse militairen die in Mali actief zijn, opereren in het droge woes­tijn­ach­ti­ge noorden, waar de mos­lim­ex­tre­mis­ten hun uitvalsbases hebben

Gebrek aan neutraliteit

"Het is in Mali geen full scale war, maar echt vrede is het ook niet", zegt de Nederlandse voormalige Apache-piloot Peter Gordijn, die in het Afrikaanse land diende. "Het is daar wel serieuze business hoor. Er zijn échte jihadisten actief, die échte hinderlagen leggen en ook échte aanslagen plegen."

De oud-piloot zegt zich tijdens zijn eigen stationering in Mali in 2014 en 2015 vooral verbaasd te hebben over het gebrek aan neutraliteit van de vredesoperatie. "Het werd aan ons verkocht als een onpartijdige VN-vredesmissie. Maar in werkelijkheid stonden we aan de kant van de Malinese regering. Als rebellen iets uithaalden, gingen wij er meteen op af. Maar er was ook een militie die opereerde aan de kant van de regering. Die zorgde de hele tijd voor onrust en pikte regelmatig dorpjes in, maar wij deden daar niets tegen. Ook niet als ze plunderden en burgers doodden. De Malinese regering voerde in feite een vuile oorlog en wij keken toe."

De gang van zaken in Mali illustreert de ingrijpende verandering die VN-vredesoperaties de afgelopen twee decennia hebben doorgemaakt. Vroeger waren het vooral neutrale, zogenoemde 'vredesbewarende' missies. De blauwhelmen hadden daarbij de taak nieuwe gevechten te voorkomen. Ze werden ingezet als waarnemers of als buffermacht, en mochten alleen geweld gebruiken om zichzelf te verdedigen. Voor deze klassieke vredesmissies kregen de VN-vredestroepen in 1988 de Nobelprijs voor de vrede.

Maar de afgelopen twintig jaar is het karakter van de vredesoperaties sterk veranderd. De blauwhelmen krijgen steeds vaker ruimere bevoegdheden om geweld te gebruiken, en worden ook voorzien van zwaardere wapens. Ze moeten daarmee dan vrede opleggen, burgers beschermen en humantair werk bevorderen. Zo heeft de 22.000 man sterke Monusco-vredesmissie in de Democratische Republiek Congo sinds een paar jaar een speciale 'interventiebrigade' die, zo nodig met offensieve operaties, gewapende groepen moet 'neutraliseren'. "Er wordt steeds meer van vredestroepen verwacht dat ze echt ingrijpen", zegt onderzoeker Lenneke Sprik van de Universiteit van Glasgow.

Tekst loopt door onder afbeelding.

Het werd aan ons verkocht als een onpartijdige VN-vre­des­mis­sie. Maar in werkelijkheid stonden we aan de kant van de Malinese regering

Peter Gordijn, oud Apache-piloot

Minister van defensie Jeanine Hennis-Plasschaert, minister van financiën Jeroen Dijsselbloem en de Commandant der Strijdkrachten generaal Tom Middendorp bezoeken de Nederlandse militairen in Mali, december vorig jaar. © anp

De verandering is deels het gevolg van gewijzigde internationale verhoudingen. Want tijdens de Koude Oorlog waren, door de patstelling tussen het Westen en het Oostblok, slechts beperkt vredesmissies mogelijk. Maar na de val van de Berlijnse Muur en het uiteenvallen van de Sovjet-Unie was die patstelling doorbroken. Bovendien faalden in de jaren negentig vredesmissies in onder meer Rwanda en Srebrenica, waar ondanks de aanwezigheid van blauwhelmen toch genocides plaatsvonden. "Met elk falen groeide de roep om harder optreden", zegt onderzoeker Sprik.

Die roep werd verder versterkt door de opkomst van jihadistische groepen. Vredesmissies komen tegenwoordig nogal eens terecht in onoverzichtelijke conflicten binnen staten, met etnische en religieuze spanningen, en milities en gewapende burgers. Sprik: "Als je in een gebied zit met jihadistische strijders, dan kun je daar wel als vredelievende blauwhelmpjes tussen gaan staan, maar dat werkt niet."

In reactie hierop kwamen er zogenoemde 'vredesafdwingende' missies, uitgevoerd door ad-hoccoalities. Wel gesanctioneerd door de VN-Veiligheidsraad, maar niet onder de vlag van de Verenigde Naties. Zulke missies waren bijvoorbeeld Operatie Desert Storm voor de bevrijding van Koeweit en de luchtoperatie om een vliegverbod boven Bosnië-Herzegovina af te dwingen. Ook de door de Navo geleide Isaf-missie in Afghanistan, die duurde van 2001 tot 2014, werd uitgevoerd door zo'n ad-hoccoalitie. Nederland stuurde onder meer troepen naar de Afghaanse provincie Uruzgan.

"Premier Balkenende verkocht de missie in Uruzgan als een 'opbouwmissie'", zegt defensie-expert Rob de Wijk van de Haagse denktank HCSS. "Maar het was gewoon counterinsurgency: een strijd tegen guerrilla's. Doordat de doelstelling verkeerd werd voorgesteld, kreeg je mission creep: de troepen moesten meer en andere dingen gaan doen dan waarvoor ze middelen en de training hadden gekregen. En dat is dodelijk. Letterlijk. De politici speelden met de levens van onze militairen."

Als je in een gebied zit met jihadistische strijders, dan kun je daar wel als vredelievende blauwhelmpjes tussen gaan staan, maar dat werkt niet

Lenneke Sprik, onderzoeker

Rwanda

Ook de echte VN-missies, die worden uitgevoerd onder de vlag van de internationale organisatie, veranderden de laatste twee decennia sterk van aard. Blauwhelmen worden tegenwoordig vaker ingezet in landen waar de gevechten nog gaande zijn, en waar ze de vrede dus eerst moeten opleggen.

Dat moesten ze bijvoorbeeld doen in Somalië, Rwanda en het voormalige Joegoslavië. En ook toen de huidige missie in Mali in 2014 begon, was er nog geen vrede in het Noord-Afrikaanse land. Franse militairen hadden Touareg-rebellen en jihadistische strijders al wel verdreven naar het onherbergzame noorden, maar er werd nog steeds gevochten en een flink deel van het grondgebied werd nog niet beheerst door de centrale regering. De blauwhelmen moesten zorgen voor stabiliteit en herstel van overheidsgezag, zodat kon worden onderhandeld over een vredesakkoord.

Vorig jaar werd zo'n akkoord inderdaad bereikt met een deel van de opstandelingen. Maar het akkoord is wankel en jihadistische groepen vechten door. De strijdgroep Ansar Dine, gelieerd aan Al-Qaida, verzekerde afgelopen week dat berichten dat de groep vrede zou willen 'volkomen ongegrond' zijn.

De verharding van vredesmissies brengt risico's met zich mee. Want de klassieke vredesoperaties die tot eind jaren tachtig de norm vormden, waren gebaseerd op instemming en vertrouwen van de partijen. Die kunnen verdwijnen als VN-troepen geweld gaan gebruiken. "De blauwhelmen raken sneller betrokken in het conflict", zegt Sprik. "Ze verliezen hun neutraliteit."

Tekst loopt door onder afbeelding.

De blauwhelmen moesten zorgen voor stabiliteit en herstel van over­heids­ge­zag, zodat kon worden onderhandeld over een vredesakkoord

Een VN-militair spreekt met kinderen in Goa, Mali. © Trouw

Voormalig gevechtspiloot Gordijn vertelt zich in Mali inderdaad precies hierover zorgen te hebben gemaakt. "Ik snap op zich best dat de VN-missie de Malinese regering steunt", zegt hij. "Dat is misschien wel de enige manier om in dat land rust te brengen. Maar voor de VN-militairen die het werk moeten doen in het noorden, levert het extra gevaar op. Want het lijkt misschien veel, 12.000 blauwhelmen, maar het is hartstikke weinig in dat grote land. De VN-troepen zitten daar echt met heel kleine postjes tussen de lokale bevolking. Als je dan niet onpartijdig blijft, neem je een enorm risico."

Een probleem is bovendien dat vredesmachten vaak te weinig manschappen en onvoldoende geschikt materieel hebben om de nieuwe, gevaarlijker taken uit te voeren.

Ook is het mandaat soms vaag en zijn de bevelsstructuren veelal ingewikkeld. Zeker als er gevochten moet worden, wreekt zich dat weleens.

"De VN-commandant voert wel het dagelijkse bevel", zegt onderzoeker Sprik. "Maar troepen blijven, formeel gezien, uiteindelijk altijd onder het bevel van hun eigen regering staan. Het is eigenlijk een heel chaotisch concept."

De VN-troepen zitten daar echt met heel kleine postjes tussen de lokale bevolking. Als je dan niet onpartijdig blijft, neem je een enorm risico

Peter Gordijn, oud Apache-piloot

Slachtoffers in Zuid-Soedan

Hoe het mis kan gaan, was in juli van dit jaar nog te zien bij een geweldsuitbarsting in de Zuid-Soedanese hoofdstad Juba, waar een VN-troepenmacht van 13.000 man rust probeert te brengen. Bij het geweld kwamen tientallen mensen om. Een deel van de slachtoffers viel op VN-terreinen, waar burgers juist veiligheid hadden gezocht. Op een van die terreinen werden 180 gebouwen geraakt door kogels, mortiergranaten en ander wapentuig.

Volgens een VN-onderzoeksrapport dat afgelopen week uitkwam, stelden de blauwhelmen zich niet alleen 'risicomijdend' op. Er was ook een compleet gebrek aan leiderschap, de VN-militairen waren slecht voorbereid en de samenwerking tussen de verschillende onderdelen was gebrekkig.

Naar aanleiding van dit geblunder krijgt de vredesmacht in Zuid-Soedan nu een speciale eenheid, de Regional Protection Force, die zo nodig zal vechten om de hoofstad Juba veilig te stellen en de inwoners te beschermen.

Een deel van de slachtoffers viel op VN-terreinen, waar burgers juist veiligheid hadden gezocht

Mooie verhalen vooraf

En dan is er nóg een complicatie. Want de hang naar meer gespierde vredesoperaties maakt het voor regeringen die troepen willen sturen soms nog lastiger om een missie te 'verkopen'. Volgens experts hebben politici dan ook de neiging om missies, zeker bij aanvang, te rooskleurig voor te stellen.

"In Nederland heb je voor militaire missies de toestemming van de Tweede Kamer nodig", zegt onderzoeker Sprik. "Regeringen weten dat ze in de Kamer weinig kans maken als ze aankomen met de mededeling: 'We gaan daar vechten.' Dus komen ze met mooie verhalen. Later krijg je dan de discussie: maar jullie hadden het zo en zo voorgesteld, wat is er gebeurd? Waarom is het anders uitgepakt? Dit ondermijnt de geloofwaardigheid van de politiek, en het ondermijnt vaak ook de missies. De militairen voelen zich achteraf vaak belazerd door de politiek."

Later krijg je dan de discussie: maar jullie hadden het zo en zo voorgesteld, wat is er gebeurd?



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
De ruim 400 Nederlandse militairen die in Mali actief zijn, opereren in het droge woes­tijn­ach­ti­ge noorden, waar de mos­lim­ex­tre­mis­ten hun uitvalsbases hebben

Het werd aan ons verkocht als een onpartijdige VN-vre­des­mis­sie. Maar in werkelijkheid stonden we aan de kant van de Malinese regering

Peter Gordijn, oud Apache-piloot

Als je in een gebied zit met jihadistische strijders, dan kun je daar wel als vredelievende blauwhelmpjes tussen gaan staan, maar dat werkt niet

Lenneke Sprik, onderzoeker

De blauwhelmen moesten zorgen voor stabiliteit en herstel van over­heids­ge­zag, zodat kon worden onderhandeld over een vredesakkoord

De VN-troepen zitten daar echt met heel kleine postjes tussen de lokale bevolking. Als je dan niet onpartijdig blijft, neem je een enorm risico

Peter Gordijn, oud Apache-piloot

Een deel van de slachtoffers viel op VN-terreinen, waar burgers juist veiligheid hadden gezocht

Later krijg je dan de discussie: maar jullie hadden het zo en zo voorgesteld, wat is er gebeurd?