Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Mediawijsheid is het beste wapen in de strijd tegen nepnieuws'

Samenleving

Isabel Baneke en Marno de Boer

© ANP XTRA

Nepnieuws weren samen met techgiganten is een logische reactie, maar niet de beste oplossing, zeggen media-experts. Deze week waarschuwden Nederland, Spanje en Engeland los van elkaar voor Russische propagandapraktijken.

Om de invloed van Rusland op de Nederlandse publieke opinie in te perken, wil de regering met technologiebedrijven als Facebook en Google praten over hun rol in de bestrijding van nepnieuws. Een voor de hand liggende zet, zo stellen verschillende media-experts, maar zeker niet de slimste.

Lees verder na de advertentie
Nepnieuws is een vaag en ongrijpbaar fenomeen

“Gevaarlijk, was de eerste gedachte die door mijn hoofd flitste”, zegt Damian Trilling. Techgiganten moeten zich niet met de inhoud van de berichten op hun webpagina’s kunnen bemoeien, vindt de universitair docent politieke communicatie en journalistiek aan de Universiteit van Amsterdam. “Ze zijn al machtig zat. Moeten we die monopolisten dan ook nog laten bepalen wat nepnieuws is? Eigenlijk dus wat waarheid is, en wat niet? Dat ruikt naar censuur. Het is makkelijk om te roepen, maar ik denk niet dat de overheid het probleem ‘nepnieuws’ écht wil oplossen met hulp van Facebook en co. Nog los van de vraag in hoeverre verzonnen berichten op dit moment daadwerkelijk een gevaar vormen voor onze democratie.”

Nepnieuws is een vaag en ongrijpbaar fenomeen, stelt ook Belgische politicoloog Kristof Jacobs vast, die aan de Radboud Universiteit in Nijmegen onderzoek doet naar de rol van sociale media in de democratie.

“Niemand heeft enig idee hoe groot het verschijnsel daadwerkelijk is. Nepnieuws is amper te meten, onderzoek ernaar staat in de kinderschoenen. Het blijft bij een gevoel dat veroorzaakt wordt door anekdotes.” Hij verwijst naar de neppe Nederlandse overheidswebsite waarop foutieve informatie over MH17 stond. “Een bekend geval van nepnieuws verspreid door Russen. Maar is dat de regel, of een uitzondering?”

Net als Trilling betwijfelt Jacobs of er op dit moment in Nederland sprake is van structurele inmenging vanuit Rusland middels nepnieuws. “In potentie kunnen foutieve berichten wel degelijk enige invloed hebben, zoals is gebleken tijdens de Amerikaanse verkiezingen. Maar voor dat effect zijn allerhande redenen aan te wijzen, zoals het gepolariseerde medialandschap in de VS. In de meeste andere landen is de impact van nepnieuws voor nu beperkt.”

Wereldbeeld

Ook al neemt het aantal gefingeerde nieuwsberichten toe, uit het geringe onderzoek dat er naar is gedaan blijkt dat nepnieuws voornamelijk vat heeft op mensen wiens wereldbeeld overeenkomt met de inhoud van het bericht. Houdingen ten opzichte van bijvoorbeeld asielzoekers veranderen niet, maar worden juist bevestigd. Bovendien blijken vooral ouderen nepnieuws te geloven. Het zijn met name 65-plussers die foutieve berichten delen.

Dat bewijst, stellen de wetenschappers, dat de nieuwe generatie mediagebruikers misschien wel het krachtigste wapen is in de strijd tegen nepnieuws. “Met lessen mediawijsheid vergroot je de weerbaarheid van burgers”, zegt cyberdeskundige Sico van der Meer van Instituut Clingendael. “Mensen moeten leren zelf na te denken, te checken wat ze lezen en zien. Kijk waar dat bericht op die nieuwswebsite vandaan komt, en leg Trouw naast de NRC.” 

Stasi deed het de Russen voor 

De Oost-Duitse Stasi richtte zich al op Westerse landen met een verdeelde bevolking. En die een sensatiepers hadden.

De kunst is bestaande kloven in een samenleving op grondige maar subtiele wijze te vergroten. Die nog steeds actuele les gaf kolonel Rolf Wagenbreth, hoofd van de afdeling buitenlandse beïnvloedingsoperaties bij de Oost-Duitse geheime dienst Stasi, in 1986 aan zijn medewerkers. Zijn dienst probeerde bijvoorbeeld de West-Europese vredesbeweging te ondersteunen en politici in de Bondsrepubliek in diskrediet te brengen.

Het lijkt erop dat de Russische inlichtingendiensten deze methodiek met succes toepasten in de aanloop naar de Amerikaanse presidentsverkiezingen. Volgens de Amerikaanse inlichtingendiensten probeerde het Kremlin door verspreiding van gehackte documenten van de Democratische partij Hillary Clinton te beschadigen ten opzichte van Donald Trump.

Rusland maakte daarbij gebruik van bestaande Amerikaanse media en speelde in op een gepolariseerde samenleving. Voor rechts-populistische kanalen bood de vrijgekomen informatie munitie om de door hen gehate Clinton aan te vallen. Deze media, alsook Trump, beweerden bijvoorbeeld al jarenlang zonder enig bewijs dat president Obama eigenlijk een in Kenia geboren moslim was.

In het boek van twee voormalige Stasi-agenten dat de opmerkingen van Wagenbreth beschrijft, zeggen Oost-Duitse beïnvloeders dat zij ‘gaandeweg leerden beter op de behoeften van de Westerse sensatiepers in te spelen, om meer politieke ophef te bereiken.’

Een andere poging tot beïnvloeding die Macron waarschijnlijk niet veel schaadde, was de Russische suggestie dat hij heimelijk homo is

Dergelijke operaties slagen niet altijd. Dit jaar werd ook het campagneteam van de Franse presidentskandidaat Emmanuel Macron gehackt. Toch schreven Franse media kort voor de verkiezingen niet over de gelekte documenten. Dat kwam onder meer omdat de autoriteiten dreigden verspreiders van leugens te vervolgen, gecombineerd met een suggestie van het kamp-Macron dat de hackers zelf vervalste documenten tussen de echte hadden gestopt.

Een andere poging tot beïnvloeding die Macron waarschijnlijk niet veel schaadde, was de Russische suggestie dat hij heimelijk homo is. Voor een Russische politicus zou dat gerucht misschien einde carrière betekenen, maar in West-Europa is – veronderstelde – homoseksualiteit meer geaccepteerd.

De Franse casus en de Oost-Duitse adviezen suggereren dat het eenvoudiger is om een aantal documenten van een computer te stelen, dan ze te gebruiken voor een effectieve informatiecampagne. Daarvoor moet een inlichtingendienst diepgaande kennis opbouwen over het rechtssysteem, het medialandschap en de publieke opinie in het land dat men wil treffen.

Als daarin grote zwakheden zitten, zoals in het gepolariseerde Amerika het geval is, wordt het voor een Westerse inlichtingendienst lastig een antwoord te formuleren. In tegenstelling tot de geheime dienst van een dictatuur kunnen spionnen in een democratie zich moeilijker met de inhoud van publieke debatten of mediapublicaties bemoeien.

Hun voornaamste wapen is het analyseren en in kaart brengen van buitenlandse beïnvloedingspogingen. De bovengenoemde Stasi-officieren schreven dan ook dat zij omzichtig te werk moesten gaan. Want bijna niemand in West-Europa wilde openlijk met de Stasi geassocieerd worden. “Als men ergens de hand van Oostblok achter ontdekte, was ons werk voor niets geweest.”

Volgens de Britse veiligheidsspecialist Thomas Rid, die de voortdurende relevantie van de Stasi-kennis dit jaar onder de aandacht bracht, is die angst voor associatie met Rusland deels weggevallen. Hij doelt op de Verenigde Staten, waar de inlichtingendiensten hun Russische tegenstanders betrapten.

Trump zei deze week dat hij de Russische president Vladimir Poetin gelooft als die de Russische beïnvloedingsoperaties ontkent. Als een president populair blijft onder zijn aanhang terwijl hij de mening van een buitenlandse dictator verkiest boven de analyse van zijn eigen inlichtingendiensten, is het lastig om via rechtsstatelijke veiligheidsmaatregelen beïnvloeding tegen te gaan. 

Lees ook: Europese vrees voor Russisch nepnieuws groeit



Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Deel dit artikel

Advertentie
Nepnieuws is een vaag en ongrijpbaar fenomeen

Een andere poging tot beïnvloeding die Macron waarschijnlijk niet veel schaadde, was de Russische suggestie dat hij heimelijk homo is