Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

‘In onze politieke cultuur ontbreekt het he-le-maal aan onbevangenheid’

Samenleving

Hans de Bruijn

© Brechtje Rood
Essay

Ja, dat we onze open geest kwijt zijn, dat is erg, meent Hans de Bruijn. Hij zoekt oorzaken. En vindt een ster aan het Kerstfirmament.

Als er één ding is waar het in onze politieke cultuur werkelijk he-le-maal aan ontbreekt, is het onbevangenheid. Op de sociale media zit iedereen gevangen in het eigen gelijk. Politici moeten zich voortdurend profileren, want kiezers hoppen zomaar weg. De samenleving ‘tribaliseert’: iedereen zit in de eigen bubbel, de eigen stam met een eigen, bevroren identiteit. Het is allemaal bepaald geen voedingsbodem voor onbevangenheid.

Lees verder na de advertentie

Vanwaar dat tekort aan onbevangenheid? Het heeft alles van doen met globalisering en de opkomst van nieuwe technologieën - het internet, kunstmatige intelligentie, robotica. Globalisering heeft ons ongelooflijk veel goeds gebracht. Maar globalisering betekent ook dat alles met alles samenhangt, en dus zijn problemen van anderen onze problemen geworden. Domme economische besluitvorming in Griekenland of Italië kan Europa in een crisis storten. Ontwikkelingen in Afrika leiden tot een gigantische integratieproblematiek in Europa. Trump verpest met zijn milieubeleid ons klimaat. De onverwachte ontwikkeling-daar, bepaalt onze toekomst-hier. Alsof de stomme toevalligheid ons lot stuurt. Het wordt wel governance by randomness genoemd - we worden bestuurd door toeval. We zijn out of control.

Dat tekort aan onbevangenheid heeft alles van doen met globalisering en de opkomst van nieuwe technologieën

En dan technologie. Dankzij internet beschikken we over oneindig veel informatie. Dat is natuurlijk fantastisch, maar brengt ons ook meer fake news, meer onzekerheid, isoleert mensen in hun ‘echokamer’. Een kleine groep kan enorme impact hebben door desinformatie te verspreiden. Kunstmatige intelligentie en robotica? Geweldige ontwikkelingen - maar hetzelfde refrein: robots en algoritmen gaan over ons beslissen. We raken de controle over ons bestaan kwijt.

Out of control - dat is voor velen een angstaanjagend gevoel. Dus ontwikkelen we afweer-mechanismen om daarmee om te gaan, het ons weer comfortabel te maken. Het zijn die afweermechanismen op het out-of-controlgevoel, die voor een belangrijk deel onze politieke cultuur definiëren - met haar tekort aan onbevangenheid. Ik noem vijf van die mechanismen.

1. We zijn gevoelig voor ontwerp-politici

Het eerste afweermechanisme laat zich raden. We zijn gevoelig voor politici die zeggen dat het helemaal anders kan - dat de wereld zich opnieuw laat ontwerpen, we de controle over ons bestaan kunnen heroveren.

We zien het bij rechts. Take Back Control, was de oneliner van de Brexit-campagne.

We zien het bij links. “De wereld hebben we zelf steen voor steen opgebouwd”, zegt Jesse Klaver graag, “dus kunnen we die zelf ook weer veranderen.” Steen voor steen - daarmee appelleert Klaver aan eenzelfde emotie: we kunnen weer in control geraken. Het is de politiek van Bob de Bouwer: je hebt de wereld in elkaar gesleuteld, die kun je dus uit elkaar halen, en op een betere manier weer in elkaar zetten. Maar helaas, wij hebben onze samenleving maar voor een deel opgebouwd. Ze is voor een veel belangrijker deel ontstaan door krachten die groter zijn dan wij: globalisering en technologie.

Donald Trump verkondigt dat hij afscheid neemt van ‘de ideologie van globalisme’. Dat kan niet - globalisering is geen keuze, globalisering is een gegeven. En dus zal het ontwerp-denken van de Bob de Bouwers altijd weer tot teleurstelling leiden.

2. We zijn gevoelig voor root-causeverklaringen

Wie de controle kwijt is, wordt vatbaar voor de gedachte dat er voor heel veel ellende uiteindelijk één dieperliggende oorzaak is - een root cause, de wortel van alle problemen. Dat geeft grip op het bestaan, voedt ons gevoel van controle.

We komen die root causes overal tegen. Voor Wilders zijn immigratie en islam de oorzaak van zo’n beetje alle problemen. Is er gedoe in professionele sectoren als de zorg of het onderwijs? Altijd weer komt de bekende root cause op: te veel managers, te veel rendementsdenken. Ook een lekkere: de neoliberale ideologie van marktwerking. Die verklaart de ongelijke welvaartsgroei, de problemen op het spoor, in de thuiszorg, van de ziekenhuizen - en nog veel meer. Wie de root cause heeft gevonden, hoeft niet meer na te denken. Dat is comfortabel.

De paradox is dat root-causedenken diepzinnig lijkt, maar simplistisch is. Het lijkt diepzinnig: er is één oorzaak voor tien problemen. Het is simplistisch: in werkelijkheid heeft één probleem vaak tien oorzaken. En dus is ook dit afweermechanisme niet zonder risico: je bevriest het debat, verliest je open mind, lost er geen problemen mee op. Er zijn echt meer verklaringen voor de problemen op het spoor dan de marktwerking - en marktwerking heeft ook veel goeds gebracht. En managers, die het professionals een beetje lastig maken? Ze kunnen een zegen zijn.

3. We denken meer in ‘wie’ dan in ‘wat’

Wat verklaart de grote problemen in onze samenleving en wat zijn de oplossingen? In een ingewikkelde wereld zijn die ‘wat’ lastig te beantwoorden. Maar er is een comfortabel alternatief: we verschuiven de aandacht naar het ‘wie’. We zitten eenvoudigweg opgescheept met de foute bestuurders. Trump heeft het over de liberale elite. Baudet over het partijkartel. Marijnissen over de hoge heren in Den Haag. En let op: dit is niet de retoriek van de stamtafel, dit is een essentieel onderdeel van hun politieke boodschap.

Citaat: “bestuurders zijn ‘ego’s die hun eigenwaarde ontlenen aan een Maserati, businessclass, skybox, de duurste fles wijn van de kaart (…), dat alles op naam van de zaak - de publieke zaak.” Een beetje overdreven, kun je denken. Nee hoor, we leven in een land ‘waarin dit soort bestuurder nog steeds de toon aangeeft’. Wie dit beweert? Bas Heijne, gerespecteerd voormalig columnist voor NRC. Het zit blijkbaar heel diep. Nauwelijks vertrouwen in onze bestuurders, geen enkele onbevangenheid - het is gevaarlijk simplistisch.

4. We zijn slachtoffer

Als we overal foute bestuurders zien, zijn wij natuurlijk het slachtoffer van die foute bestuurders. En dus zijn we boos. De hedendaagse burger heeft geen kritiek, nee - die is boos. Heb je kritiek, en de ander erkent je kritiek, dan is er een soort verplichting: je moet in gesprek met de ander. Als je boos bent, is dat omdat je een groot onrecht is aangedaan. Je hebt geen verplichting, maar een recht: dat onrecht behoort te worden weggenomen. Wie boos is, hoeft ook niet kritisch naar zichzelf te kijken. Boosheid is een emotie en emoties zijn ‘comfortabele zekerheden’, zegt de Franse filosoof Dominique Moïsi.

De Amerikaanse conservatieve denker Arthur C. Brooks wijst het risico hiervan aan. Het oplossen van maatschappelijke problemen vergt geven en nemen, de bereidheid tot samenwerking. Maar als ik mijzelf alleen nog maar als slachtoffer zie, dan ben ik natuurlijk ontslagen van die verplichting tot samenwerking. De ander is de schurk, ik kan blijven zitten waar ik zit.

Begrijp me goed, je kunt slachtoffer zijn van overheidsbeleid en natuurlijk ben je dan boos. Maar slachtofferdenken kan ontaarden in een slachtoffercultuur. Brooks geeft een aardige indicator voor het verschil tussen leiders die opkomen voor slachtoffers en leiders die een slachtoffercultuur exploiteren. Wie opkomt voor slachtoffers, refereert aan hogere waarden, aan menselijke waardigheid, aan de rechten van individuen. Leiders in een slachtoffercultuur zien zichzelf als verlossers, hebben een vijand nodig, zien mensen meer als een boze massa dan als individuen. De lezer moet zelf maar beslissen wie tot welke categorie behoort.

5. We construeren onze eigen werkelijkheid

Het is dé manier om in control te geraken: je construeert gewoon je eigen werkelijkheid. En dat is heel eenvoudig, dankzij de informatie-oceaan die internet heet. Ben je van mening dat we een ijstijd tegemoetgaan? Dat een Nexit goed is voor Nederland? Dat de integratie in Nederland een groot succes is? Struin het internet af en je vindt altijd wel feiten en feitjes waarmee je jouw gelijk kunt construeren.

Ooit was er de naïeve gedachte dat sociale media leiden tot meer informatie en tot verrijking van onze opvattingen. Maar wat blijkt? Wie kritiek krijgt, gaat nog fanatieker op zoek naar informatie, die het eigen gelijk bevestigt. En je vindt altijd wat - niks geen onbevangenheid, je construeert een eigen werkelijkheid. En bedenk, dit mechanisme geldt voor wie zich tot het weldenkend deel der natie rekent. Sterker, wie goed is geïnformeerd, kan meer getroffen worden door dit mechanisme, omdat je te sterk vertrouwt op je weldenkendheid.

Ben je van mening dat we een ijstijd tegemoetgaan? Struin het internet af en je vindt altijd wel feiten en feitjes waarmee je jouw gelijk kunt construeren

Daar komt iets bij. Als jij overtuigd bent van je eigen gelijk, dan maakt het je niet altijd uit of iets feit of fabel is. Als het maar je eigen gelijk bevestigt.

Daartoe een gedachtenexperiment. Tijdens de Amerikaanse verkiezingscampagne van 2016 duikt er een artikel op uit 1998. Daarin zegt Donald Trump dat hij kandidaat voor de Republikeinen wil zijn, mocht hij ooit aan presidentsverkiezingen meedoen. “Zij hebben de minst intelligente kiezers. Ze geloven werkelijk alles wat Fox News zegt. Ik zou kunnen liegen - en ze zouden het accepteren. Ik zal een geweldige uitslag behalen.”

Stel: je bent anti-Trump. Dan is dit bericht voor jou Trump ten voeten uit. Het zoveelste bewijs dat Trump niet deugt. Edoch, het artikel is verzonnen. Je bent er ingetrapt. Goede kans dat je het niet zo ernstig vindt, dat je met dit gefabuleerde nieuws aan de haal ging. Het is weliswaar feitelijk onjuist, maar het had waar kunnen zijn. Sommige fabels in de informatie-oceaan vinden we niet zo ernstig. We zakken af tot een soort theologentaal: iets is niet gebeurd, maar het is wel waar omdat het betekenis geeft aan mijn overtuiging. Is het tekort aan onbevangenheid erg? Ja, zeker. De samenleving wordt er niet gezelliger door, het wordt een zurige boel. Maar belangrijker, het kost je als samenleving je probleemoplossend vermogen.

Hans de Bruijn © RV

We zien een wegkwijnende middenklasse, vergrijzing, georganiseerde criminaliteit, nieuwe armoede, de klimaatcrisis. Bij zulke grote problemen komt het erop aan dat je maatschappelijke creativiteit aanboort, flexibel en wendbaar bent, samenwerkt met anderen, zodat de problemen van de ander ook jouw problemen zijn. De reactie op globalisering en technologisering behoort niet te zijn dat we de controle willen hebben, dat is onmogelijk. Maar dat we schouder aan schouder samenwerken - om kansen te benutten en gevaren te temmen.

Een bevroren politieke cultuur helpt ons echt niet verder - een cultuur waarin we vluchten in het geloof dat je de wereld kunt herontwerpen, waarin we problemen simplificeren, bestuurders per definitie een probleem zijn, burgers slachtoffer zijn in plaats van actief mee te doen of mee te mogen doen. We hebben echt meer onbevangenheid nodig.

Genoeg gesomberd. Ik besef, dit is een Kerstnummer, dus nog even op zoek naar een hoopgevende ster aan het firmament. Volgens een recent Amerikaans onderzoek is er een grote groep kiezers (tweederde van het electoraat) met een afkeer van bevroren standpunten, moe van een cultuur waarin iedereen het eigen gelijk predikt. Het is de ‘uitgeputte meerderheid’: flexibel, open van geest en bereid compromissen te sluiten. Een meerderheid, die weinig maatschappelijk kabaal maakt. Een uitgeputte meerderheid: als die bestaat, kan die wellicht de drager zijn van meer onbevangenheid.

Politicoloog en jurist Hans de Bruijn (56) is in Delft hoogleraar bestuurskunde. Wekelijks verzorgt hij in dit katern de rubriek ‘Framing’.

Met een slimme term kun je de werkelijkheid niet alleen beschrijven, maar ook maken. Bestuurskundige Hans de Bruijn wijst wekelijks op voorbeelden van framing. Zie ook trouw.nl/framing.

Deel dit artikel

Dat tekort aan onbevangenheid heeft alles van doen met globalisering en de opkomst van nieuwe technologieën

Ben je van mening dat we een ijstijd tegemoetgaan? Struin het internet af en je vindt altijd wel feiten en feitjes waarmee je jouw gelijk kunt construeren