Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'Het kabinet had moeten ingrijpen in de crisis rond de cartoonwedstrijd'

Samenleving

Hans Marijnissen

Boze radicale islamisten in Pakistan hielden de afgelopen dagen een protestmars van Lahore naar de hoofdstad Islamabad als protest tegen Wilders' plan voor een cartoonwedstrijd. Daarbij staken ze onder meer portretten van Wilders en Nederlandse vlaggen in brand. © EPA
INTERVIEW

Politicoloog Joop van Holsteyn vraagt zich na de spanning rond de omstreden cartoonwedstrijd van Geert Wilders af waarom het kabinet zo stil bleef.

Hij is eigenlijk verrast. De Leidse hoogleraar Joop van Holsteyn staat er vooral van te kijken dat Geert Wilders zo snel in het proces maar afziet van de wedstrijd onder cartoonisten met de profeet Mohammed als onderwerp. “Wilders wist namelijk van tevoren heel goed dat zo’n initiatief geweld zou uitlokken. Daarom had hij zijn vrijheid van meningsuiting zelf moeten beperken.” Door wél alle ruimte in het debat op te eisen, bracht Wilders volgens Van Holsteyn willens en wetens de levens van onschuldige mensen in gevaar.

Lees verder na de advertentie

Van Holsteyn doet de inmiddels afgeblazen cartoonwedstrijd af als een van de provocerende acties van de populistische politicus. Hij is eerder kritisch over de opstelling van het kabinet. “De regering zat duidelijk met de wedstrijd in haar maag”, zegt Van Holsteyn. Volgens hem koos minister Stef Blok van buitenlandse zaken te genuanceerd zijn woorden en noemde het evenement ‘weinig smaakvol’. “Minister-president Mark Rutte was bepaald ongelukkig met de wedstrijd en gaf aan dat hij zelf zoiets niet zou organiseren. Maar ja, de vrijheid van meningsuiting. Dat recht was volgens de bewindslieden van zo’n enorm groot gewicht, dat Wilders niet weerhouden kon worden van zijn nieuwste variant van belletje trekken. Ze wilden niet aan een verbod dénken.”

Het is onjuist om de vrijheid van meningsuiting als geïsoleerde hoogste vrijheid te beschouwen

Joop van Holsteyn, politicoloog

'Geboorterecht'

Niemand zal het belang van de vrijheid van meningsuiting ontkennen, gaat Van Holsteyn verder. “Al wordt het beroep op die vrijheid veelal gedaan zonder de historische achtergrond ervan recht te doen en in veel te stellige, absolute termen. De vrijheid van meningsuiting als ‘geboorterecht’ zien, zoals Wilders doet, is zeer aanvechtbaar.”

Nog los van het feit dat de vrijheid van meningsuiting nooit absoluut kan zijn, is er in het geval van Wilders’ wedstrijd volgens de politicoloog meer aan de hand. “Het nu afgeblazen initiatief doet in opzet en ambitie sterk denken aan de wedstrijd van het Deense dagblad Jyllands-Posten van 2005.” Ook daar was er de oproep om in een cartoon Mohammed af te beelden. Twaalf tekeningen werden gepubliceerd, waarvan de Mohammed met bom in tulband van Kurt Westergaard de meest roemruchte bleek te worden. Westergaard is sindsdien zijn leven niet zeker. Van Holsteyn: “Niet minder belangrijk: de Deense cartoonrellen hebben indirect, vooral bij rellen en demonstraties in het buitenland, aan ongeveer 250 mensen het leven gekost, naast zo’n 800 gewonden.”

Ook in de zuidelijke Pakistaanse havenstad Karachi werd fel betoogd tegen de cartoonwedstrijd. Veel moslims beschouwen het afbeelden van de profeet Mohammed als blasfemie. © EPA

Het kan volgens hem Westergaard niet verweten worden dat politieke entrepreneurs met zijn cartoon aan de haal zijn gegaan. “En dat cartoons werden ingezet in de strijd in landen als Afghanistan, Egypte, Nigeria en Pakistan tegen het verdorven Westen. Dat de tekeningen werden misbruikt om wereldwijd mensen te doen geloven dat Mohammed daar beledigd en de islam en haar aanhangers vernederd werden. Maar er werd wél een kans voor open doel geboden, met duizend slachtoffers als resultaat.”

Ambassade

Toch speelde dit aspect volgens de hoogleraar nauwelijks een rol in het debat over Wilders’ wedstrijd.  Dat had wel moeten gebeuren. Het was namelijk goed denkbaar dat de geschiedenis zich zou herhalen. In Pakistan waren al duizenden mensen op weg naar de Nederlandse ambassade. “De gerechtvaardigde verwachting dat opnieuw een cartoonwedstrijd in de nasleep doden en gewonden zou eisen, had een overweging moeten zijn in de beslissing over het al dan niet verbieden van de Mohammed cartoonwedstrijd.”

Het is volgens Van Holsteyn te ‘eenvoudig en gemakzuchtig’ om, zoals Blok en Rutte deden, het debat af te doen met een verwijzing naar de vrijheid van meningsuiting. “Daarbij is het extra bitter dat het koesteren van een zuiver principieel standpunt hier in Nederland, vooral élders slachtoffers had kunnen kosten.” Dáár de praktijk van doden en gewonden, wijst hij, hier het fraaie principe en het zuivere geweten.

Omstreden

Marloes van Noorloos die in 2011 promoveerde op het fenomeen van de ‘haatspeech’ en onderzoek doet naar de strafbaarstelling van uitingen, zegt in een reactie dat zij zich in het andere spectrum van debat bevindt. Het is volgens haar heel moeilijk om vóóraf censuur toe te passen, zonder dat duidelijk is wat de inhoud van de tekeningen is. De vrijheid van meningsuiting is volgens haar niet onbeperkt, maar die grens kan alleen achteraf vastgesteld worden. Op die manier is Wilders ook veroordeeld voor zijn ‘minder-minder-uitspraak’. Deze is achteraf getoetst. Dat mensen in het buitenland mogelijk gevaar lopen vanwege de cartoonwedstrijd, kan volgens haar niet de organisator worden aangerekend.

Volgens hoofddocent staatsrecht Aernout Nieuwenhuis van de Universiteit van Amsterdam kan de cartoonwedstrijd weliswaar als provocerend worden opgevat, maar is voor strafrechtelijk optreden wegens ‘opruiing’ wel meer nodig. Nieuwenhuis doet onderzoek naar de reikwijdte van de vrijheid van meningsuiting. “In zo’n geval moet er uitlatingen worden gedaan die mensen aanzetten tot strafbare feiten. Daarvan is op dit moment geen sprake.”

Ja, een verbod van Wilders’ initiatief zou een inperking van de vrijheid van meningsuiting zijn geweest, zegt Van Holsteyn. Toch had een dergelijk verbod overwogen moeten worden. “Het is namelijk onjuist om de vrijheid van meningsuiting als geïsoleerde hoogste vrijheid te beschouwen. Ook omdat het onbegrensd ruimte bieden aan die vrijheid, die vele levens had kunnen kosten.”

Lees ook: 

Grapperhaus: niet alleen veiligheid Wilders, ook vrije democratie in het geding

Het filmpje waarin Geert Wilders wordt bedreigd met een aanslag is "weerzinwekkend'', aldus minister Ferd Grapperhaus (CDA) van justitie en veiligheid. Hij neemt de zaak hoog op. De gevestigde Nederlandse cartoonisten vinden allemaal dat de wedstrijd moet kunnen,toch doen ze niet mee aan de cartoonwedstrijd van de PVV-leider.

Wat Wilders deed was ordinaire opruiing, geframed als vrijheid van meningsuiting

Iemand met een zeker gevoel voor beschaving zal niet alles dat gezegd mag worden, ook willen zeggen, schrijft columnist Rob de Wijk. "Geert Wilders is een aandachtsjunk die reuring wil omdat hij politiek niets voor elkaar krijgt."

Deel dit artikel

Het is onjuist om de vrijheid van meningsuiting als geïsoleerde hoogste vrijheid te beschouwen

Joop van Holsteyn, politicoloog