Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

'De ongelijkheid in de wereld neemt af'

Samenleving

Nicole Lucas en Lidwien Dobber

Branko Milanovich © Rade Krstinic
Interview

De middenklasse in Europa en de VS is ontevreden. Met reden, schrijft econoom Branko Milanovic in zijn spraakmakende 'Global Inequality'. Hun misère is de voorspoed van de Aziaten. En die trend zet zich door.

Rijken worden rijker, de middenklasse boert achteruit, weten we sinds Thomas Piketty zijn 'Kapitaal in de Eenentwintigste Eeuw' publiceerde. En wat we ook weten: gevoelens van achterstelling speelden een rol bij de Brexit en bij de populariteit van de isolationist Trump.

Dat verhaal, benadrukt Branko Milanovic, is een westers verhaal. Onderzoekers kijken louter naar hoe inkomens zich ontwikkelden binnen de Verenigde Staten, of in Nederland. In zijn tijd bij de Wereldbank zocht de Amerikaans-Servische econoom cijfers van over de hele wereld bij elkaar. Hij keek hoe de verschillende klassen in het Westen én in Azië, Afrika en Latijns-Amerika ervoor stonden in 1988 en in 2011, en ontdekte een veel positiever beeld.

Dat beeld vatte hij in een grafiek, met een curve die bekendstaat als Milanovic' olifant (zie afbeelding hier onder). Ook wereldwijd worden de allerrijksten rijker, zo blijkt uit het topje van Milanovic' olifantenslurf. En ook in die wereldwijde cijfers zie je terug dat de westerse lagere middenklasse in de knel zit (de onderkant van de slurf). Maar de opkomende middenklasse in Azië - zie de mooie bolling in de olifantenrug - kijkt terug op 25 prima jaren.

Lees verder na de advertentie
© Trouw

Uit het boek dat Milanovic er dit jaar over schreef, 'Global Inequality. A New Approach for the Age of Globalization', blijkt dat niet onze westerse ontwikkelingshulp de rest van wereld opstuwt in de vaart der volkeren. Globalisering doet dat. Ten koste van de middenklasse alhier. Dankzij snelle computers en internet vliegt geld de wereld over op zoek naar het hoogste rendement, werk verdwijnt naar de plaats waar het voor het laagste loon wordt verricht. Daar profiteert de voorheen straatarme Chinese boer van, de productiemedewerker in een Brabantse textielfabriek heeft het nakijken.

"Werknemers in rijke landen zitten klem, tussen veelverdieners in eigen land en werknemers in opkomende landen die aantrekkelijker zijn om in te huren dankzij hun relatief goedkope werkkracht", schrijft Milanovic. "Die stevige beknelling, gedreven door automatisering en globalisering, is nog niet ten einde." Maar ooit komen ze eruit, leert de geschiedenis Milanovic. Is het niet goedschiks, dan wel kwaadschiks.

Hoe zou u de voornaamste ontwikkeling van de afgelopen twee decennia illustreren?
"In drie grote westerse landen, de VS, Duitsland en Japan, groeiden de lage middeninkomens met ongeveer 15 procent in twintig jaar tijd; dat is nog geen procent per jaar. Dat zijn bij elkaar een half miljard mensen die geen significante vooruitgang hebben gezien. Terwijl inkomens in Vietnam, Thailand en China (met samen ongeveer 1,5 miljard inwoners, red.) groeiden met 4, 5 of zelfs 6 procent per jaar. "

Dat is toch wat we wilden? Een gelijkere wereld, waarin de plek waar je wieg staat veel minder bepalend is voor je kansen in het leven?
Ho, zegt Milanovic, nog altijd kun je beter in Amsterdam dan in Bangkok worden geboren. "Aziatische inkomens zitten ver onder de Europese. Het gat met Europa en de VS blijft enorm."

U noemt dat citizenship rent, 'staatsburgerschapsvoordeel'. Wat bedoelt u daarmee?
"Als je wereldwijd kijkt, dan bepaalt de plaats waar iemand wordt geboren voor ongeveer 60 procent zijn latere inkomen. Ook de rol van ouders is groot; of zij geld hebben en mensen kennen bepaalt het inkomen van hun kinderen voor zo'n 20 procent.

Dan blijft er nog 20 procent over waar je min of meer zelf invloed op hebt.
"Iemand die arm is in Nederland heeft toegang tot allerlei subsidies en regelingen, anders dan iemand uit, zeg, Congo; dat maakt dat zelfs een arme Nederlander wereldwijd al snel geldt als lid van de middenklasse. Dat is die citizenship rent. Het kan zijn dat in Nederland hard werken wel wordt beloond. Maar wereldwijd gezien is waar je vandaan komt heel bepalend."

Aziatische inkomens zitten ver onder de Europese. Het gat met Europa en de VS blijft enorm

Als westerlingen dat al beseffen, is het toch een schrale troost. Kunt u de ontevredenheid en het pessimisme in dit deel van de wereld verklaren?
"De perceptie is drastisch veranderd. De grote welvaartsstaat waar banen redelijk zeker waren maakte plaats voor een samenleving gebaseerd op zware concurrentie. Werk verdwijnt naar elders en je moet concurreren met mensen in andere delen van de wereld."

Heb je daar vat op? Kun je nog wel over je eigen lot beschikken?
"Globalisering en technologische ontwikkelingen maken het leven een stuk onzekerder. Jonge mensen hebben geen baan, ze hebben een serie losse contracten of een nulurenovereenkomst. Zelfs als hun inkomen redelijk goed is, weten ze niet of ze die baan volgend jaar nog hebben, of zelfs maar volgende maand. Dat betekent controleverlies. Maar dat laten statistieken niet zien: die jongere staat daarin als iemand met een redelijk inkomen, niet als iemand die in psychische onzekerheid leeft.

"Dat effect van globalisering was er al eerder, maar het werd weggemoffeld doordat de economie redelijk groeide. Huishoudens, vooral in de VS, hadden ruim de mogelijkheid om te lenen. Toen kwam de crisis, de werkloosheid steeg, lenen werd veel moeilijker. Mensen realiseerden zich dat ze het helemaal niet zo goed hadden, dat de bovenste 1 procent in hun land het veel beter deed. Ze verloren het vertrouwen, hun geloof in politici. En bovenop die globalisering, die technologische ontwikkeling en dat verlies aan vertrouwen in de politiek kwam een immigratiegolf. Al die elementen tezamen verklaren dat gevoel van malaise."

U legt veel nadruk op de ontevreden westerse middenklasse. Is de middenklasse in Azië, die het zoveel beter vergaat, wel tevreden?
"In enquêtes zie je de scheiding tussen Azië en West-Europa. Op de vraag 'is uw land op de goede weg?' scoort China heel hoog, Vietnam ook. Als je inkomen in tien jaar tijd verdubbelt, ja dan heb je de neiging optimistisch te worden. Terwijl Frankrijk die vraag beantwoordt met een diep pessimisme."

Dat effect van globalisering was er al eerder, maar het werd weggemoffeld doordat de economie redelijk groeide

Spreiding van rijkdom associëren we met positieve menselijke inspanningen. Maar in historisch perspectief waren rampen en oorlogen de gelijkmakers bij uitstek - zeker in de Middeleeuwen toen de economie nauwelijks groeide, toont Milanovic in zijn boek. Oorlogen werden gefinancierd door de middenklasse. Soldaten uit de armere klassen spaarden hun soldij, en wie niet sneuvelde profiteerde daarna van hogere lonen, bij gebrek aan arbeidskrachten. Datzelfde effect hadden epidemieën. En burgeroorlogen brachten rijken ten val en stuwden een nieuwe toplaag op.

Sinds de Industriële Revolutie was er allengs meer te verdelen, doordat economieën sneller groeiden. Uit die groei kon iets als scholing voor alle lagen van de bevolking worden betaald. En zo kon uiteindelijk ook de dochter van de schoonmaker chirurg worden.

Politiek doet er ook toe: na de Tweede Wereldoorlog zorgden vooral sociaal-democraten voor herverdeling van inkomens; rijken betaalden meer belasting, werklozen en gepensioneerden kregen een uitkering. Machtige vakbonden eisten een groter deel van bedrijfswinsten op voor lonen en vakantiedagen. In westerse landen als Spanje, Groot-Brittannië, de VS en ook Nederland is de ongelijkheid nooit zo gering geweest als eind jaren zeventig van de vorige eeuw.

In de jaren tachtig dreef de 'Reagan-Thatcher-revolutie', zoals Milanovic haar noemt, de ongelijkheid weer op. Neoliberale politici krompen de verzorgingsstaat in, braken de macht van vakbonden, verlaagden de belastingen en gaven het bedrijfsleven veel meer vrijheid, waardoor globalisering mogelijk werd.

Na de Tweede Wereldoorlog zorgden vooral so­ci­aal-de­mo­cra­ten voor herverdeling van inkomens; rijken betaalden meer belasting, werklozen en ge­pen­si­o­neer­den kregen een uitkering

Sinds in 2008 de crisis uitbrak, groeien westerse economieën mondjesmaat. Hebben we nog manoeuvreerruimte om te nivelleren? Of moeten we wachten op een nieuwe oorlog?
"Er is geen wet die zegt dat er oorlog moet komen. Samenlevingen kunnen besluiten de ongelijkheid te verkleinen: het minimumloon kan omhoog, net als de belasting voor bepaalde groepen. Maar is er de politieke wil om dat te doen? Dat is de vraag. En: zijn er ongewenste neveneffecten? Als je de belastingen verhoogt, verlaat kapitaal dan het land?"

Milanovic vreest van wel. Kapitaal is mobiel en landen hebben nauwelijks mogelijkheden om het vast te houden. Nog los van de vraag of kiezers die de groeiende ongelijkheid aan den lijve ondervinden wel een regering in het zadel helpen die rijkeren hoger aanslaat. Hij ziet het niet zo gebeuren. "Maar als je vraagt: 'weten we hoe het werkt?', dan is het antwoord 'zeker'."

Een belangrijk instrument voor nivellering, het onderwijs, speelt volgens u in het Westen niet zo'n rol meer. Waarom niet?
"De big bang vindt plaats wanneer mensen die eerst zes, zeven jaar onderwijs genoten, dertien jaar in de schoolbanken zitten. Dan groeit het aantal universitair opgeleiden van minder dan 10 procent naar 50. Maar er is een plafond. Dat betekent niet dat onderwijs niet langer van belang is. De kwaliteit kan soms best wat omhoog."

De big bang vindt plaats wanneer mensen die eerst zes, zeven jaar onderwijs genoten, dertien jaar in de schoolbanken zitten

Dat geldt volgens Milanovic vooral voor de VS, waar het nogal uitmaakt of je naar het prestigieuze (en peperdure) Harvard of Yale gaat, of een titel haalt aan een staatsuniversiteit in de provincie. "Maar zo'n grote winst als die wij eerder zagen, valt niet meer te behalen."

Meer dan onderwijs spelen toeval, geluk, en ook achtergrond en connecties een grote rol; Milanovic ziet een plutocratie ontstaan. "Zijn kinderen van politici, acteurs of effectenmakelaars geschikter dan anderen? Zeker niet. Maar toegang tot mensen die beslissen over functies is cruciaal, en om die toegang te krijgen, helpen een bepaalde familie-achtergrond en je connecties."

Voor kleinere inkomensongelijkheid wereldwijd is er nog een oplossing: migratie. Maar nu die zo massaal is, draagt die bij aan het westerse gevoel van malaise, stelt u vast. Hoe daarmee om te gaan?
"Ik pleit voor gereguleerde migratie in plaats van de chaos die we nu zien. Rijke landen hebben zonder meer arbeidskrachten nodig. In Duitsland en Denemarken is nauwelijks nog werkloosheid. De bevolkingsgroei stagneert er, of de bevolking krimpt zelfs.

"In Afrika groeit de bevolking heel hard, terwijl het inkomensniveau er op een vijfde of een tiende ligt van het Europese. Niets in deze tijd van globalisering houdt Afrikanen tegen om werk te zoeken dat zoveel meer oplevert.

"Geef mensen uit arme landen de mogelijkheid een aantal jaren hier te werken en dan terug te keren. En laat dan nieuwe mensen komen. Zo verhoog je hun inkomens, ze kunnen het geld mee terugnemen of terugsturen. Maar ze krijgen niet het staatsburgerschap, worden geen permanente inwoner van een rijk land.

"Ik weet dat velen dit oneerlijk vinden, dat het volgens hen een tweerangenmaatschappij creëert. Maar dit lijkt mij de minst kwade optie vergeleken met de twee alternatieven: alle grenzen sluiten of chaos. En die hebben we nu."

Deel dit artikel

Aziatische inkomens zitten ver onder de Europese. Het gat met Europa en de VS blijft enorm

Dat effect van globalisering was er al eerder, maar het werd weggemoffeld doordat de economie redelijk groeide

Na de Tweede Wereldoorlog zorgden vooral so­ci­aal-de­mo­cra­ten voor herverdeling van inkomens; rijken betaalden meer belasting, werklozen en ge­pen­si­o­neer­den kregen een uitkering

De big bang vindt plaats wanneer mensen die eerst zes, zeven jaar onderwijs genoten, dertien jaar in de schoolbanken zitten