Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Erdogan, dictator of vader des vaderlands?

democratie

Marijn Kruk

De Turkse president Erdogan. © REUTERS

De Turkse president Erdogan presenteert zich graag als vader des vaderlands. Tegenstanders benadrukken vooral dat Turkije onder hem verwordt tot een dictatuur. Een biografie maakt veel duidelijk over zijn regeerstijl.

Is hij een democratisch gekozen leider die als een nieuwe vader des vaderlands zijn land bijeenhoudt, of glijdt Erdogans Turkije af naar een dictatuur? Daarover gaat vanavond een debat in De Balie in Amsterdam, met op het podium Jean-François Pérouse en Nicolas Cheviron. Zij schreven een dikke, veelgeprezen biografie die eind vorig jaar ook in een Nederlandse vertaling verscheen. "We wilden hem uitdrukkelijk in zijn tijd plaatsen", zegt Pérouse tijdens een gesprek met beide auteurs in het Franse wetenschappelijk instituut in Istanbul, waar hij directeur is. "Uiteindelijk is hij toch vooral symptoom van een land in verandering."

Lees verder na de advertentie

In het ruim 400 pagina's tellende, maar zeer leesbare 'Erdogan - de nieuwe vader van Turkije?', doemt Erdogan op als een pragmaticus die de omstandigheden steeds in zijn eigen politieke voordeel weet om te buigen. Volgens de auteurs is deze flexibiliteit een belangrijke sleutel tot zijn succes.

Het ondermijnt tevens een hardnekkige verdenking, namelijk dat Erdogan zijn ware bedoelingen versluiert. "Dat is een van de heersende ideeën die wij aanvallen", zegt Cheviron, als Turkije-correspondent werkzaam voor uiteenlopende Franse media. "Namelijk dat hij zou opereren volgens een plan, dat hij een geheime agenda heeft."

Trein

Deze notie berust op een uitspraak die Erdogan begin jaren negentig deed, in de periode dat hij opklom in de rangen van de Welvaartspartij van Necmettin Erbakan. Hij stelde de democratie toen voor als een trein waar je naar eigen inzicht kon afspringen op het moment dat de bestemming (een islamitische staat) was bereikt. Later bekeerde hij zich officieel tot de democratie, hoewel er dankzij die uitspraak altijd twijfel is gebleven of dat wel oprecht was.

"Dat weet hij alleen zelf", zegt Cheviron, "Maar als je kijkt naar zijn aanpassingsvermogen, zijn souplesse, is de stelling dat er sprake is van een vooropgezet plan wat ons betreft niet houdbaar. Wie Erdogan over een langere periode volgt, ziet dat hij zich steeds voedt met de conjunctuur, met wat hij van buitenaf krijgt aangereikt."

Erdogan - de nieuwe vader van Turkije? was een project van de lange adem. Pérouse, van huis uit sociaal geograaf, begon tien jaar geleden met research. Later vroeg hij Cheviron erbij. Die nam de latere hoofdstukken voor zijn rekening, zo ongeveer vanaf het moment dat Erdogan de nationale politieke arena betrad. Ze baseerden zich vooral op geschreven bronnen. "Aanvankelijk zochten we wel contact met ex-ministers en zo", zegt Pérouse. "Maar we kregen al snel door dat iedereen zich hield aan een vastomlijnde versie."

Het wantrouwen in re­ge­rings­krin­gen was groot, en dat is de afgelopen jaren alleen maar toegenomen

"We zijn er dan ook al tamelijk snel mee opgehouden", vult Cheviron aan. "Ook omdat we in die fase niet onnodig de aandacht op ons wilden vestigen. Het wantrouwen in regeringskringen was groot, en dat is de afgelopen jaren alleen maar toegenomen." Cheviron ondervond dat aan den lijve toen hij na publicatie van het boek in Frankrijk door een hoge adviseur van Erdogan naar het presidentiële paleis in Ankara werd gesommeerd. "Die adviseur wilde weten wie onze opdrachtgever was, hij kon niet geloven dat we op eigen initiatief werkten."

"Üst Akil", onderbreekt Pérouse hem op schertsende toon. "Het meesterbrein." Het is een diepgewortelde notie in het Turkse politieke discours die verwijst naar een vermeend Joods complot, vanuit Israël, de Verenigde Staten of vanuit 'het Westen' in het algemeen. Erdogan gebruikte de term herhaaldelijk, zoals tijdens de Gezi-protesten in 2013. Het is zijn aanduiding voor een complot van geheimzinnige buitenlandse krachten die uit zijn op de ondergang van Turkije. Nu het slecht gaat met de economie en de koers van de Turkse lira is gekelderd, duikt de term ook weer regelmatig op. Het is een manier om eigen falen op anderen af te wentelen zegt Cheviron. "Het zorgwekkende is dat men er in hoge ambtelijke kringen in Ankara ook echt in gelooft, althans die indruk kreeg ik sterk".

Tekst loopt door onder de afbeelding

© TR Beeld

Politiek vernuft

Zijn devies : maak waar wat je belooft en doe dat snel

Erdogan - de nieuwe vader van de Turken? schetst uitvoerig Erdogans jeugd, in de volkswijk Kasimpasa in Istanbul, en zijn activisme in de islamistische Welvaartspartij. Wanneer hij kandidaat is voor het uitgaansdistrict Beyoglu toonde hij politiek vernuft. Hij zette vrouwen in bij de campagne en stuurde ze soms zelfs ongesluierd op pad - zeker in meer seculiere wijken als Cihangir. Erdogan bracht het uiteindelijk tot burgemeester van Istanbul. Op die post zou hij de basis leggen voor zijn landelijke politieke carrière. Zijn devies : maak waar wat je belooft en doe dat snel. Gemeentelijke bouwbedrijven werden aangespoord om sneller te werken dan de privésector. Hij bouwde wegen en woningen, verbeterde de vuilnisophaaldiensten en sloot de stad aan op aardgas.

Profiterend van een financiële crisis won de AKP in 2002 de parlementaire verkiezingen. Het betekende een doorbraak, hoewel Erdogan zich aanvankelijk bescheiden opstelde. Ook dat was politieke berekening: hij vreesde - en niet ten onrechte - een staatsgreep en deed zijn best het seculiere establishment ervan te overtuigen dat hij de republikeinse orde van Mustafa Kemal Atatürk, de stichter van het moderne Turkije, niet zou aantasten. Ook zocht hij nadrukkelijk aansluiting met het Westen. Vooral in Washington werd hij warm onthaald. De aanslagen van 9/11 lagen vers in het geheugen. Te midden van radicaal-islamitische terreurdreiging incarneerden Erdogan en zijn AKP de hoop op een moslimdemocratie.

Erdogan versterkte de scheiding der machten, verbeterde de situatie op het gebied van mensenrechten en liberaliseerde de economie. Er is euforie wanneer Turkije in 2005 het kandidaat-lidmaatschap van de Europese Unie krijgt aangeboden. Wantrouwen is er ook dan al, zo schetsen Pérouse en Cheviron, zoals wanneer EU-diplomaten ontdekken dat Turkse ambtenaren hebben gesjoemeld met de cijfers.

De overwinning van de AKP betekent in zekere zin de wraak van de provincialen, religieuzen en conservatieven die lang door de kemalistische elite buiten de deur zijn gehouden. Voor het eerst krijgen die toegang tot de politieke ruimte. De jaren 2007 en 2008 betekenen daarin een ommekeer. De oude seculiere elite delft het onderspit en moet hoofddoekjes op universiteiten en verhoogde accijns op alcohol dulden. Het aantal islamitische scholen neemt fors toe.

Ondertussen bloeit de Turkse economie, voor een belangrijk deel dankzij de bouw. Overal worden wegen, vliegvelden, havens en stuwdammen aangelegd. Geleidelijk doet Erdogan zich steeds nadrukkelijker gelden als de 'Reis', de chef. Van zijn eigen partij, maar ook van het land als geheel. Hij weet rijke zakenmensen aan zich te binden. Verhalen over vriendjespolitiek en corruptie duiken op. Pérouse en Cheviron zien een ommekeer rond 2010. In het boek sschrijven zij over 'willekeur van bovenaf, moraliserende toespraken, de neiging zich overal mee te bemoeien, bevorderen van islamitische waarden, terugval van de vrijheid van meningsuiting, het monopoliseren van de media, voorliefde voor gigantisme, persoonlijkheidscultus..."

In het Westen was Erdogan de afgelopen jaren doorlopend in het nieuws. Zoals met de vluchtelingendeal waarmee hij Europese leiders 'gijzelt'. Of met de talrijke rechtszaken tegen mensen die hem zouden hebben beledigd. Of anders wel dankzij de poging tot een staatsgreep die hem afgelopen zomer bijna fataal werd. Wat volgde was een ongekende golf van zuiveringen en repressie. Nu wil Erdogan een presidentieel stelsel invoeren dat de enorme macht formaliseert die hij nu al heeft. Op 16 april mag de Turkse kiezer zich daar in een referendum over uitspreken

Waarom Erdogan in eigen land zo populair is? Pérouse : "Of het nu gaat over economische successen van Turkije, internationaal prestige of het grote Ottomaanse verleden, steeds wist hij de Turken te laten dromen. Tegelijk wist hij zich altijd heel knap op te werpen als de vertegenwoordiger van de underdog, de vrome moslim, waarop door de seculiere elite wordt neergekeken. Of van de kleinburger die door een machtige oligarchie wordt afgeknepen. Steeds opnieuw vindt Erdogan de middelen om die oorspronkelijke pose weer in te nemen, zelfs nu hij in het hart van het systeem zit. Denk maar aan de staatsgreeppoging van afgelopen zomer. Plotseling stond hij daar weer, als strijder tegen een systeem dat de band kwijt is met een volk waarvan hij de vertegenwoordiger is."

Autoritaire heersers

Uiteindelijk, zo betogen Pérouse en Cheviron, is hij de vaderfiguur die veel Turken zoeken, bewust of onbewust. Dit weer als een uitvloeisel van de hardnekkige patriarchale cultuur. In dat opzicht is er juist continuïteit, net als met Erdogans toenemende autoritarisme. Op korte termijn lijkt dat een breuk, maar op langere termijn is dat in lijn met een lange traditie van autoritaire heersers. Van sultans, tot presidenten en junta's - aldoor was er de cultuur van sterke, autoritaire leiders. En hoewel het er aanvankelijk op leek dat Erdogan daarmee wilde breken, ontsnapte hij er toch niet aan. Dat is nog wel de grootste ironie, zo stellen ook Pérouse en Chéviron vast: dat Erdogan momenteel de democratie en rechtsstaat kaltstellt, die hij eerder juist eigenhandig doorvoerde.

"Daarnaast is Erdogan natuurlijk ook gewoon een uitgekookte politicus", zegt Pérouse. "Hij doet wat zijn eigen carrière verder brengt, dat zagen we al in de wijze waarop hij in de jaren negentig Erbakan, zijn mentor, heeft verraden." Hij handelt zonder scrupules, zegt ook Cheviron.

"Denk anders maar aan hoe hij opereerde in het Koerdische conflict. En in zijn verlangen om de Koerden meer autonomie te geven, in ieder geval in cultureel opzicht, leek Erdogan oprecht. Tegelijk zat er ontegenzeggelijk ook een politieke motivering achter. Hij wist dat er onder conservatieve Koerden veel stemmen voor zijn partij, de islamitisch-conservatieve AKP, te winnen waren. Enige tijd hoopt hij zelfs te kunnen rekenen op de steun van de progressieve Koerdische partij HDP. Maar toen de zaak vastliep aarzelde hij niet om voor de confrontatie te kiezen en aansluiting bij de ultranationalisten te zoeken."

Het zijn momenteel onzekere tijden in Turkije voor journalisten en academici. Televisiezenders worden gesloten, kranten verboden. Journalisten zitten vast, academici worden bij bosjes ontslagen - steeds op basis van uiterst omstreden terrorismewetgeving. Zelf verwachten Pérouse en Cheviron niet direct problemen. In eerste plaats omdat er geen Turkse vertaling van hun boek in het verschiet ligt. Maar ook omdat ze vinden dat ze een gebalanceerd boek hebben afgeleverd. "We zijn niet gezwicht voor sensatie", zegt Pérouse, "we doen nergens wilde beschuldigingen."

Het is duidelijk dat de democratie in Turkije in zwaar weer verkeert

Het neemt niet weg dat ze zich zorgen maken over de koers die Erdogan is ingeslagen. "Het is duidelijk dat de democratie in Turkije in zwaar weer verkeert", zegt Cheviron". "De signalen die we de laatste tijd krijgen duiden zelfs op het einde ervan." Hij denkt dat Erdogan tot 'veel, zo niet alles' bereid is om het presidentieel stelsel door te drukken.

Het blijft de vraag wat hij vervolgens zal doen. Wat zijn Erdogans werkelijke drijfveren? Pérouse: "Hij wil in de voetsporen van Atatürk treden, niet zozeer om hem te vervangen, maar om het volgende hoofdstuk van de modernisering van Turkije schrijven. Atatürk stichtte de Republiek, Erdogan wil hem herstichten."

Trouw.nl is vernieuwd. Vanaf nu is onbeperkte toegang tot Trouw.nl alleen voor (proef)abonnees.


Wilt u dit artikel verder lezen?

Maak vrijblijvend een profiel aan en krijg gratis 2 maanden toegang.

Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kun je vinden in je inbox.
Ben je de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Ongeldig e-mailadres

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

U moet akkoord gaan met de gebruiksvoorwaarden


Wij gaan vertrouwelijk om met uw gegevens. Lees onze privacy statement.

Deel dit artikel

Advertentie
Het wantrouwen in re­ge­rings­krin­gen was groot, en dat is de afgelopen jaren alleen maar toegenomen

Zijn devies : maak waar wat je belooft en doe dat snel

Het is duidelijk dat de democratie in Turkije in zwaar weer verkeert