Erdogan laat het beeld van Atatürk vervagen

democratie

Melvyn Ingleby

De Turkse president Recep Tayyip Erdogan houdt een speech in Istanbul. Hij wil zijn aanhangers overtuigen voor de grondwetswijziging te stemmen die hem meer bevoegdheden zal geven. © AFP

De Turkse regering is hard gebotst met EU-landen die binnen hun grenzen geen campagne willen voor het referendum over uitbreiding van de macht van president Erdogan. In Turkije draait de pr-machine volop, onder andere met een film over Erdogans leven.

Rechtvaardig, dapper, voor niets en niemand bang en een geboren leider. Dat is het beeld van Recep Tayyip Erdogan dat Turkse kijkers voorgeschoteld krijgen in ‘Reis’ (de leider), de biografische film over de Turkse president die sinds vorige week draait. De première viel samen met de verjaardag van Erdogan. Maar volgens critici heeft de timing meer te maken met het referendum op 16 april waarin Turkije beslist of het overstapt naar een presidentieel systeem.

Lees verder na de advertentie
Als je het leven toont van de belangrijkste persoon in Turkije, dan kan de script­schrij­ver niet zijn fantasie gebruiken

Reha Beyoğlu, acteur

Als het zover komt, krijgt de hoofdpersoon van ‘Reis’ zeer grote macht toegekend. Terecht, als je de film mag geloven - ook al ontkennen de makers dat ze een hagiografie hebben gemaakt. “Dit is geen propaganda-film”, stelt acteur Reha Beyoğlu die Erdogan speelt, tijdens de première. “Het is een biografie. En als je het leven toont van de belangrijkste persoon in Turkije, dan kan de scriptschrijver niet zomaar zijn fantasie gebruiken. We laten de realiteit zien.”

Maar die realiteit heeft toch veel weg van een eerbetoon aan de president. Dat begint al tijdens de openingsscène die zich afspeelt in de nauwe straten van Kasımpaşa waar Erdogan in 1954 is geboren. In die volkswijk van Istanbul laat hij als jongetje zijn natuurlijke autoriteit gelden. 

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Reha Beyoğlu © REUTERS

Vrome moslimbevolking

“Kom, laten we naar de moskee gaan”, roept hij zijn stoeiende vriendjes tot de orde. Dat beeld wordt verder in de film bevestigd als Erdogan, eenmaal de politiek ingerold, als burgemeester van Istanbul de wijken intrekt. Maar de film gaat niet alleen over Erdogan. ‘Reis’ focust ook op de onderdrukking in het verleden van de vrome moslimbevolking door de seculiere staat.

Zo moet Erdogans vader aan het begin van de film huilen om de dood van Adnan Menderes. Deze onder religieuze Turken populaire premier, werd in 1961 door het seculiere leger opgehangen. “Als jij hard werkt”, zo zegt Erdogans vader tegen zijn zoon “word jij eens net zo groot als Menderes”.

Volgens Mesut Bostan, die onderzoek doet naar de relatie tussen populisme en Turkse cinema aan de Universiteit van Marmara is duidelijk dat deze scène een politiek thema aankaart dat na de bloedige couppoging van afgelopen zomer sterk leeft in Turkije. Voor de kijker zal het duidelijk zijn dat Erdogan, door de mislukte staatsgreep het hoofd te bieden, de voorspelling van zijn vader meer dan waar heeft gemaakt.

Het begint er alleen op te lijken dat onder Erdogan één interpretatie van de geschiedenis dominant wordt

In ‘Reis’ krijgen de Turken een andere versie van de geschiedenis te zien dan hen lange tijd werd gepresenteerd door historici die op de hand waren van Atatürk (de streng-seculiere vader des vaderlands van Turkije, red.). Sinds de opkomst van religieuze partijen kwam er meer ruimte voor andere versies van de Turkse geschiedenis dan alleen die van Atatürks aanhangers, zegt Bostan.

Interpretatie

Dat geldt bijvoorbeeld ook voor de Ottomaanse periode die de laatste jaren op het witte doek gretig is herschreven. Zo was ‘Fetih 1453’, een actie-film uit 2012 waarin de verovering van Istanbul wordt afgebeeld als de overwinning van vrome moslims op corrupte Byzantijnen, een enorme hit in Turkije. En een tv-serie die zich afspeelt in de zestiende eeuw over Sultan Suleyman de Grote trok meer dan 250 miljoen kijkers in 70 verschillende landen.

Het begint er alleen op te lijken dat onder Erdogan - net als onder Atatürk - één interpretatie van de geschiedenis dominant wordt. Maar dit keer wordt het Ottomaanse rijk niet weggemoffeld maar juist verheerlijkt.

Dat is bijvoorbeeld goed te zien in de nieuwste campagnevideo van Erdogans AK-partij. In het filmpje geven Ottomaanse sultans zelfs indirect stemadvies voor het referendum in april over het presidentiële systeem. “Het leven is geen film”, spreekt een dramatische stem de kijker streng toe. Onder woest paardengehinnik en Ottomaanse strijdmuziek vliegen de sultans voorbij, waarna een vervagend portret van Atatürk overgaat in dat van Erdogan.

Daarbovenuit spreekt de stem: “Het is goed om lessen uit de geschiedenis te trekken, maar geschiedenis maken, dat is waar het echt om draait.”

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie
Als je het leven toont van de belangrijkste persoon in Turkije, dan kan de script­schrij­ver niet zijn fantasie gebruiken

Reha Beyoğlu, acteur

Het begint er alleen op te lijken dat onder Erdogan één interpretatie van de geschiedenis dominant wordt