Willem Dullert, voorzitter van de Tweede Kamer van 1869-1880. Beeld
Willem Dullert, voorzitter van de Tweede Kamer van 1869-1880.

Déjà vuKamervoorzitter

Vroeger greep de Kamervoorzitter zelden in

Ooit was de voorzitter van de Tweede Kamer vanzelfsprekend een man. Een man van de klok bovendien. In de jaren dat de conservatieve politicus Gerlach van Reenen de vergaderingen presideerde (1858-1869), hield hij een scherp oog op de klok. Niet de gekkigheid van debatten tot diep in de nacht. Van tien tot vier overdag moest genoeg zijn. Als zijn rijtuig al was komen voorrijden, liet hij een bord rondgaan met het woord ‘Genoeg’. De spreker moest dan afronden. Alle anderen dienden de spullen bij elkaar te pakken.

Khadija Arib liet het gewoon weten, als een betoog te langdradig werd. ‘Wilt u afronden?’, zei ze dan. Of woorden van gelijke strekking. Van Reenen interrumpeerde slechts hoogstzelden. In een van zijn jaren als voorzitter werden slechts 22 van dit soort verbale interventies geturfd. De Kamer ademde de sfeer van een chique herensociëteit, waar de aanwezigen zichzelf wisten te gedragen.

Het voorzitterschap van de Tweede Kamer gold vooral als een erebaan voor één jaar, bovendien als ticket naar een volgend mooi ambt na afloop, bijvoorbeeld als lid van de Raad van State. En lang was het niet eens per se vanzelfsprekend dat de voorzitter als een leeuw vocht voor zijn volksvertegenwoordigers. In de eerste decennia van het Koninkrijk der Nederlanden leek hij best vaak eerder een verlengstuk van de macht van de vorst. De conservatief Van Reenen stond ook bekend om zijn goede relatie met koning Willem III.

Afwisselend voorzitters uit het Noorden en het Zuiden

Uitverkiezingen hadden aanvankelijk veel te maken met de vertegenwoordiging van de verschillende landsdelen. Tot de Belgische afscheiding wisselden voorzitters uit het Noorden en het Zuiden elkaar af. Daarna kwamen volksvertegenwoordigers uit de diverse provincies van het nu kleiner geworden koninkrijk om de beurt in aanmerking voor het voorzitterschap.

Van Reenen bleef als eerste langer dan één jaar: maar liefst elf jaar. Na hem zou de liberaal Willem Dullert, te zien op de afbeelding in dit artikel, elf jaar lang de Tweede Kamer voorzitten (1869-1880). Zijn stijl verschilde van die van zijn voorganger: in lijn met de politieke ontwikkelingen bevorderde Dullert het dualisme en nam hij meer afstand van de regering. Van Reenen sprak nog van ‘ik’ en van ‘uwe Vergadering’, Dullert had het over ‘wij’, die ‘onze taak met lust en ijver opvatten’.

De vooraanstaande liberaal Johan Rudolph Thorbecke was in 1850 de eerste parlementariër die de debatten naar Brits voorbeeld via de vergaderleiding liet lopen. Het zou nog ruim twee decennia duren voordat het ‘Mijnheer de Voorzitter’ gemeengoed werd.

Handtekening van het staatshoofd

De Tweede Kamer koos de voorzitter weliswaar uit haar midden, maar de uitslag had nog lang de status van een voordracht. Het staatshoofd moest zijn of haar handtekening zetten onder de benoeming.

Dat veranderde met de Grondwetswijziging van 1983. Voortaan verliep de hele procedure via de Kamer zelf. En in plaats van voor één jaar werd de voorzitter voortaan – kort na de Tweede-Kamerverkiezingen – voor de duur van een kabinetsperiode verkozen. In 1998 viel de eer voor het eerst te beurt aan een vrouw, de sociaaldemocraat Jeltje van Nieuwenhoven.

Lang beschikte de voorzitter van de Tweede Kamer ook over een eigen ambtswoning. Die lag aan het Buitenhof tussen de Gevangenpoort en de Galerij Prins Willem V, ooit het eerste openbare museum van Nederland.

Anne Vondeling (PvdA) was de laatste Kamervoorzitter die er gebruik van maakte. Zijn opvolger en partijgenoot Dick Dolman woonde zelf in Den Haag en stelde het ter beschikking van het verst weg wonende Kamerlid, een christendemocrate uit Oost-Groningen. Na haar verbleef een ondervoorzitter van de Tweede Kamer (een VVD’er) er nog een jaar tijdens werkdagen. Dik 25 jaar geleden wisselde het pand van eigenaar: sindsdien is het onderdeel van de Galerij Prins Willem V.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Lees ook:
Vera Bergkamp verkozen tot nieuwe voorzitter Tweede Kamer, bittere pil voor Arib

Met haar belofte een ‘bondgenoot’ te zijn voor de Kamerleden in de strijd om een betere informatiepositie van het parlement, won Vera Bergkamp (D66) van mede-uitdager Martin Bosma (PVV) en zittend voorzitter Khadija Arib (PvdA).

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden