null Beeld
Beeld

TaalTon den Boon

Verkiezingsleus: het effect van woordkeus en van stijl

Lezers baseren vandaag hun stem vast niet alleen op de stilistische kwaliteiten van de verkiezingsleuzen. Voor het CDA is dat maar goed ook, want ‘Nu doorpakken’ – een zin die de chef lege dozen ook zou kunnen zeggen – getuigt niet van gevoel voor prikkelend taalgebruik. Wat dat betreft scoort ‘Samen sterker verder’ (VVD) beter. Die loopt zelfs over van betekenis: ‘Samen’ slaat op ‘sterker verder’, maar je leest er ook ‘samen sterker (staan)’ in, d.w.z. verbondenheid, en ‘samen verder (gaan)’, d.w.z. continuïteit.

Lezers stelden vooral vragen over de leus van D66: ‘Laat iedereen vrij, maar niemand vallen’. ­Collega Coppen heeft in november die zin al besproken. Het is een ‘samentrekking van ongelijke delen’, omdat laten in ‘vrij laten’ een zelfstandig, maar in ‘niemand (laten) vallen’ een hulpwerkwoord is.

Taalkundige handboeken kwalificeren zulke ‘overspannen samentrekkingen’ vaak als ongrammaticaal, al merkt Coppen terecht op dat ze ook weleens bewust bedacht worden om aandacht te trekken.

Zeugma’s worden vooral met humoristische bedoelingen geproduceerd

Dan wordt een overspannen samentrekking vaak niet taalfout, maar stijlfiguur genoemd: zeugma. Zeugma’s worden vooral met humoristische bedoelingen geproduceerd. Het klassieke voorbeeld is ‘hier zet men koffie en over’, waarin koffiezetten en overzetten zijn samengetrokken, ofschoon zetten in beide werkwoorden verschillende betekenissen heeft: maken (in koffiezetten) en varen (in overzetten).

Andere zeugma’s zijn ‘de dief nam het geld en de benen’ en ‘hij stak een pijp op en van wal’. Dichter Gerrit Achterberg sloot zelfs een gedicht (Verslaggever) af met een zeugma: ‘Voordat er weer iets ongewoons gebeurt/ nemen wij afscheid en de laatste trein’.

Zeugma’s kúnnen grappig zijn, maar ze hebben een nadeel: ze ogen al snel belegen en afgezaagd. Misschien is dat ook het grootste risico dat kleeft aan de D66-leus.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden