Dadabhai Naoroji (1825-1917) was het eerste parlementslid van volledig Aziatische komaf in het Verenigd Koninkrijk.  Beeld free
Dadabhai Naoroji (1825-1917) was het eerste parlementslid van volledig Aziatische komaf in het Verenigd Koninkrijk.Beeld free

Déjà vuPaul van der Steen

Pionier Naoroji baande de weg voor Rishi Sunak

Paul van der Steen

Ooit zou de tijd er misschien rijp voor zijn. Maar eind negentiende eeuw was het zeker nog niet zover, geloofde Lord Salisbury. Volgens de conservatieve politicus, tot drie keer toe premier van het Verenigd Koninkrijk, was geen kiesdistrict bereid om ‘een zwarte kandidaat’ zijn zetel in het Lagerhuis te laten innemen.

De politieke carrière van Dadabhai Naoroji in het Verenigd Koninkrijk leek aanvankelijk Salisbury’s gelijk te bewijzen. In 1886 kreeg hij als kandidaat voor het district Holborn – ondanks de warme aanbeveling van verpleegicoon en sociaal hervormer Florence Nightingale – onvoldoende stemmen. Maar zie, in 1892 was hij namens de Liberale Partij kandidaat in Finsbury Central, een kiesdistrict in het noorden van de hoofdstad, en lukte het wel.

Als eerste parlementslid van volledig Aziatische komaf baande Naoroji de weg voor anderen. Onder hen Rishi Sunak, de man die deze week de eerste Britse premier met Aziatische roots werd.

Belangrijk pionierswerk

In het Lagerhuis had zo’n vijftig jaar voor Naoroji al een lid van gemengde afkomst zitting gehad. David Ochterlony Dyce Sombre had een Britse vader en een Indiase moeder. Zijn Lagerhuislidmaatschap voor het kiesdistrict Sudbury in het graafschap Suffolk duurde kort. Negen maanden na zijn verkiezing in juli 1841 moest hij zijn zetel opgeven, nadat was gebleken dat hij die via omkoping had verkregen.

Dyce Sombre raakte daarna verder in de problemen. Hij beschuldigde zijn vrouw, een Britse van adellijke komaf, van vreemdgaan. Ze zou volgens hem zelfs seks hebben met haar vader. De echtgenote pikte dat niet, liet haar man gek verklaren en opnemen in een inrichting.

De loopbaan van Dadabhai Naoroji (1825-1917) was minder scandaleus. Integendeel, op veel meer momenten dan alleen zijn verkiezing in het Lagerhuis, verrichtte hij belangrijk pionierswerk. Zijn aanstelling als docent wiskunde en filosofie Naoroji aan het Elphinstone College in Bombay (het tegenwoordige Mumbai) in 1855 was de eerste wetenschappelijke betrekking voor een man uit India zelf. Niet lang daarna toog hij naar het land van de kolonisator, waar hij betrokken was bij de oprichting van Cama & Co, de eerste Indiase onderneming in het Verenigd Koninkrijk.

Beide landen

Het leven van Naoroji bleef zich afspelen in beide landen, waarbij hij op tal van fronten activiteiten ontplooide. Na zijn betrokkenheid bij Cama & Co richtte hij in het Verenigd Koninkrijk een eigen handelsfirma in katoen op. Aan het University College in Londen werd hij hoogleraar Gujarati, een Indiase taal. In India richtte hij diverse kranten op, was hij lid van de wetgevende raad van Bombay en minister en minister-president van het prinsdom Baroda. In Londen begon hij in 1865 de London Indian Society, een van de voorlopers van de latere Congrespartij. Die organisatie vroeg aandacht voor de rechten van de autochtone inwoners van Brits-Indië en bestreed pseudowetenschappelijke theorieën dat ze van nature een minderwaardig ras vormden.

Naoroji was ook priester binnen het zoroastrisme, een oeroude religie ontstaan in het huidige Iran. Bij het afleggen van de eed als parlementariër had hij zijn hand daarom liggen op het heilige boek van dat geloof in plaats van op de Bijbel.

In het Lagerhuis manifesteerde Naoroji zich als een progressief. Hij steunde de voorstellen voor meer autonomie van Ierland binnen het Verenigd Koninkrijk. Ook de suffragettes die pleitten voor vrouwenkiesrecht konden op hem rekenen.

Onafhankelijkheid voor India ging hem destijds nog te ver. Pas na zijn vertrek uit het Lagerhuis en Groot-Brittannië in 1895 uitte hij zich meer uitgesproken over de schaduwkanten van het kolonialisme. Alleen met zelfbestuur konden de belangen van de honderden miljoenen Indiërs goed worden gediend, vond Naoroji. Latere kopstukken van de onafhankelijkheidsbeweging zoals Mahatma Gandhi putten inspiratie uit zijn gedachtegoed.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril. Eerdere afleveringen van de rubriek Déjà Vu leest u hier.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden