TaalTon den Boon

Ook in het parlement kun je een uitvlucht met goed fatsoen een smoes noemen

We hebben alle smoezen wel gehad’, zei Lodewijk Asscher deze week over het – volgens hem – falende coronabeleid van het kabinet. Smoes is nu geen opmerkelijk woord in een Kamerdebat, maar een paar decennia geleden was het nog geen courante parlementaire taal. In Tweede Kamerstukken uit de jaren negentig en eerder tref je het nauwelijks aan. In plaats van smoes gaven parlementariërs destijds de voorkeur aan synoniemen als uitvlucht of voorwendsel, die we nu een tikje formeel vinden, of aan het nog altijd gewone woord excuus (iets wat je aanvoert ter verontschuldiging).

Toch komt smoes al geruime tijd in het Nederlands voor. Het woord raakte in de tweede helft van de 19de eeuw in gebruik, aanvankelijk in het meervoud smoesjes, dat destijds (beuzel)praatjes betekende. Zo staat in een krant uit 1860 dat de ‘Hollandsche soldaat (…) van geen smoesjes’ houdt.

 Flikflooien

In de betekenis ‘praatjes’ maakte het trefwoord smoesjes in 1884 zijn opwachting in Van Dale, evenals het bijbehorende werkwoord smoezen, dat werd omschreven als ‘vleien, flikflooien, met mooie praatjes overhalen’. Al in 1904 werd het lemma uitgebreid: de verkleinvorm smoesjes kreeg de omschrijving die het woord nog altijd heeft: uitvluchten. In de 20ste eeuw kreeg het woord er diverse toepassingen bij, zoals verzinsel.

Oorspronkelijk waren smoes en het daarvan afgeleide werkwoord smoezen tamelijk informele woorden, al zijn beide woorden in het woordenboek nooit als zodanig gelabeld. Aanleiding voor die veronderstelling is de herkomst van het woord. Smoes is namelijk – al dan niet via het Duitse woord Schmus (mooie praatjes, maar ook geleuter) – in de omgangstaal overgenomen uit het Jiddisch, waarin sjmoeës praat­je of praatjes betekent. Sjmoeës zelf gaat terug op het He­breeuwse woord šəmūʻōth, dat enigszins neutraler (nieuws)be­rich­ten of ge­ruch­ten betekent.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden