null Beeld

Stemmen uit het verledenPaul van der Steen

Ongekend veel partijen doen mee aan de verkiezingen van 2021, maar niet zoveel als in de tijd van Hadjememaar

Het aantal deelnemende partijen aan de aanstaande verkiezingen in Nederland heeft een naoorlogs record gebroken: de Kiesraad heeft het vandaag goed gevonden dat 37 partijen meedoen. Toch blijft het record van de meeste deelnemers ooit zeker buiten bereik.

De Tweede Kamerverkiezingen van 1922 spanden wat dat betreft de kroon. In dat jaar kon in het stemhokje worden gekozen uit vijftig verschillende partijen. Daarbij zaten negen lijsten en groepen die de naam van hun voorman droegen, maar ook het Neutraal Blok Aller Middenstanders, de Vrijdenkers, de Bezuinigingsbond en de Kunstenaarspartij. Veel stemmen haalden de meesten niet.

Ook de Rapaille-partij kwam niet in de buurt van een zetel. Ze haalde 0,39 procent van de stemmen. Een jaar eerder had de partij voor opschudding gezorgd door bij de gemeenteraadsverkiezingen in Amsterdam twee zetels te behalen. Met de leuzen ‘Jajem (jenever) en bier voor vijf cent’ en ‘Vrij vissen in het Vondelpark’ hadden zwerver Cornelis de Gelder (bijnaam: Hadjememaar) en oud-anarchist Bertus Zuurbier een plekje in de lokale volksvertegenwoordiging bemachtigd. Hadjememaar nam nooit zitting in de Amsterdamse raad, omdat hij vanwege openbaar dronkenschap zijn passief kiesrecht, de mogelijkheid om gekozen te worden, verloor.

Een spotprent over de verkiezingen van 1922. Beeld
Een spotprent over de verkiezingen van 1922.

Ondanks het grote aantal deelnemende partijen, liep het aantal fracties dat in de Tweede Kamer kwam terug van zeventien naar tien. Dat had te maken met een hogere kiesdrempel. Bij de verkiezingen van 1918, de eerste na de invoering van het algemeen kiesrecht, voldeed 50 procent aan de kiesdeler, om bij de verdeling van de restzetels voor een plek in de kamerbanken in aanmerking te komen. In die groep vertegenwoordigde het Verbond tot Democratisering der Weermacht de minste kiezers, slechts 6830.

Een mooi tegenwicht tegen de grote partijen en hun kadaverdiscipline

Het idee achter deze regel was dat zo werd voorkomen dat alle macht bij grote partijorganisaties kwam te liggen, nu Nederland door invoering van de evenredige vertegenwoordiging in wezen één groot kiesdistrict was geworden. Individuele Kamerleden die op eigen kracht een zetel wisten te bemachtigen, vormden bovendien een mooi tegenwicht tegen kleurloze volksvertegenwoordigers die zich trouw voegden naar de kadaverdiscipline van partijen.

Maar voor 1922 werden de regels toch aangepast. Het werd al te druk met fracties. Voortaan moesten partijen de hele kiesdeler, 1 procent van de uitgebrachte stemmen, halen.

Wat betreft het aantal deelnemende partijen overtroffen de Tweede Kamerverkiezingen van 1933 met 54 partijen die van 1922. De economische crisis hield al een paar jaar huis. Uit onvrede over hun persoonlijke situatie en de uitzichtloze armoe zocht een deel van het electoraat naar alternatieven. Keuze te over bij deze stembusgang: van de Anti-Crisis Partij en veel beroepsgroepen (onder meer Marktkooplieden RK Bouwvakarbeiders en Onafhankelijke Zakenlui) tot de Limburgsche Federatie en tal van extreemrechtse clubjes (zoals de Nationaal-Socialistische Partij en de Nederlandsche Fascisten Unie). Anton Mussert vond zijn NSB nog te zwak om mee te doen.

Het grote aantal deelnemende partijen leidde niet tot een enorme toename van het aantal verkozen fracties: de Middenpartij voor Stad en Land verdween uit de bankjes, nieuw waren de Christen-Democratische Unie en de Revolutionair-Socialistische Partij.

Tijdens de Wederopbouw deden maar weinig partijen een gooi naar zetels; van 1946 tot en met 1959 tien tot dertien. Het naoorlogs record werd gevestigd in 1971, toen politiek en maatschappij volop in beweging waren. En dat leidde onder meer tot lijsten van vijf verschillende bejaardenpartijen.

De Tweede Kamerverkiezingen van 1981 (met onder meer 826 stemmen voor de Partij tot Likwidatie van Nederland) en 2017 evenaarden, met 28 deelnemende partijen, het aantal van 1971.

In aanloop naar de verkiezingen van half maart, blikt deze rubriek terug op campagnes en verkiezingen uit het verleden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden