Een reconstructie van VOC-schip de Batavia. Beeld ANP
Een reconstructie van VOC-schip de Batavia.Beeld ANP

Déjà vuPaul van der Steen

Midden in Indië verdiepten kinderen zich vorige eeuw in de Nederlandse Opstand

Paul van der Steen

Hoogezand-Sappemeer, Zuidbroek, Scheemda, Veendam, Wildervank, Oude Pekela, Nieuwe Pekela, Stadskanaal. Op scholen aan de andere kant van de aardbol probeerden in de eerste helft van de vorige eeuw hele klassen de Groningse veenkoloniën uit het hoofd te leren. Midden in Indië verdiepten kinderen zich in de Nederlandse Opstand.

Afgelopen maandag ging een commissie onder leiding van oud-minister Jet Bussemaker aan het werk. Die moet de kennis van de geschiedenis van Nederlands-Indië in Nederland versterken en erfgoed uit de voormalige Oost zichtbaarder maken.

In de koloniale tijd was het dus al behelpen met onderwijs in de geschiedenis van Nederlands-Indië in Nederlands-Indië zelf. Het gros van de schoolboeken kwam uit Nederland. Kinderen in de kolonie, verdeeld over Europees, inlands en Chinees lager onderwijs, stuitten op woorden en plaatjes die ze maar lastig konden thuisbrengen. Gebouwen, flora en fauna, klimaat, leefwereld en nog veel meer zagen er in de kolonie anders uit dan in het land van de kolonisator.

De K van ‘koelie

Uitgevers zagen het probleem en lieten zaken soms aanpassen. Of ze kwamen met speciale uitgaves. In ABC-boekjes was de B dan plots de B van ‘baboe’ en de K van ‘koelie’.

Ot en Sien. Beeld
Ot en Sien.

Hiëronymus van Alphens stichtelijke gedicht Jantje zag eens pruimen hangen werd hertaald: “Keesje zag een zuurzak hangen / Als een klappernoot zoo zwaar / Keesje keek met groot verlangen / En in ’t einde, greep ernaar.”

Het hoofd van een lagere school in Batavia verindischte de populaire verhaaltjes van Ot en Sien. De tekenaar Cornelis Jetses maakte er nieuwe illustraties voor. Het boerenmeisje en -jongetje uit de oorspronkelijke boeken veranderden in koloniale kinderen in witte outfits met strooien hoedjes met een ruim onderkomen, een lommerrijke tuin en huispersoneel. Jetses maakte werk van zijn research, maar bleef last houden van één belangrijke handicap: hij was zelf nooit in Indië geweest.

Ontsporingen en uitzonderingen

In het geschiedenisonderwijs ging het behalve over de historie van het verre Nederland ook veel over de beschaving en andere ‘zegeningen’ die de Vereenigde Oostindische Compagnie (VOC) Indië had gebracht. In de twintigste eeuw werd de toon in de schoolboeken wel iets kritischer, maar de meeste zwarte bladzijdes werden gepresenteerd als ontsporingen, uitzonderingen of toegeschreven aan niet-Nederlanders (bijvoorbeeld de inhalige, inlandse aristocratie).

Altijd viel er te leren van gruwelijke gebeurtenissen zoals de moord door Europeanen op vijf- tot tienduizend Chinezen in Batavia in 1740: “Schier in ieder land zijn er in het verleden tijden geweest, zóó gruwlijk, dat we die dagen liever willen vergeten, dan er van hooren. Maar in de geschiedenisboeken zijn die verhalen verteld, niet om de schande der voorvaderen uit te bazuinen, maar om te dienen tot waarschuwing voor het nageslacht.”

In het bestaande Nederlands-Indië hadden de Europeanen het beste met de mensen voor.

Rond 1920 – met het opkomend nationalisme – nam de twijfel over de lesstof bij het geschiedenisonderwijs toe. Een overdosis compagniegeschiedenis kon leiden tot meer afkeer van het koloniale bewind. Langzaam kwam er wat aandacht voor het eigene uit de eeuwen vóór de komst van de VOC.

Even onbeschaafd als zijn voorouders

De morele superioriteit bleef echter overeind in de teksten. In de hindoeïstische en islamitische cultuur ontwaarden de nieuwe schoolboeken wel iets van beschaving.

Maar de oorspronkelijke bewoners en hun natuurreligies waren voorbestemd tot eeuwige domheid: “Tot betere menschen voedt dit geloof (…) niet op. Men blijft even onbeschaafd als zijn voorouders.”

Een heikel punt bleef de aandacht voor de eigen mythen en legendes. Volgens de meeste Nederlanders waren ze educatief ‘van nul of generlei waarde’. In de kleine, maar groeiende groep beteropgeleiden uit Nederlands-Indië zelf klonken steeds meer stemmen om ze wel te gebruiken. De moraal van deze verhalen was volgens hen juist zeer leerzaam.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden