Déjà VuPaul van der Steen

Mens en kat, hop, in volle vaart door de vacuümbuis

De Centrale Post van de buizenpost op Schiphol, waar in 1949 450 berichten met 30 km/uur door anderhalve kilometer buizen roetsjen.Beeld Hollandse Hoogte / Spaarnestad Photo

Met 170 kilometer per uur raasden twee proefpersonen eerder deze week door een testtraject van de hyperloop in Nevada. Ooit moet die hyperloop grotere groepen passagiers met veel grotere snelheid van A naar B brengen: 1000 kilometer per uur is het streven. Amsterdam-Parijs zou in dat geval een half uur reistijd kosten.

Virgin, het bedrijf achter hyperloop, noemde het experiment in de Amerikaanse woestijn alvast baanbrekend. Het zijn de wetten van de marketing: investeerders en toekomstige klanten worden alleen maar enthousiaster wanneer ze het idee krijgen dat ze meehelpen om geschiedenis te schrijven. Of ze dat doen, is in dit geval betwistbaar.

De Schotse ingenieur William Murdoch bedacht het principe van post door vacuümbuizen al op de drempel van de negentiende eeuw, in 1799. Hij had meer vindingen op zijn naam: van verbeteringen van de stoommachine tot verlichting met lichtgas.

Het eerste patent op buizenpost kwam in 1854 op naam van de Engelsman Josiah Latimer Clark. Hij liet het niet bij ideeën en was in de jaren zestig van de negentiende eeuw betrokken bij de totstandkoming van de London Pneumatic Despatch Company en later bij de uitbreiding ervan. 

Die was bedoeld voor post en pakketjes, maar bij de opening van de nieuwe halte Holborn Station op 10 oktober 1865 kon een deel van de aanwezigen de verleiding niet weerstaan en kroop zelf in de capsule. Met grote vaart werden ze door buizen van nauwelijks 1,25 meter doorsnee geschoten. Tocht op de ogen en de druk op de oren leverde tijdelijke klachten op. Tegelijkertijd ervoeren de passagiers ook een soort rust wanneer ze zich overgaven de krachten van het systeem.

Het dier kwam wat duizelig aan

Meer openingen van buizenpoststelsels verleidden tot het versturen van levende wezens. In oktober 1897 ging een systeem onder New York in bedrijf. Chauncey Depew, spoorwegbaas en senator van New York, noemde het een gepaste toevoeging aan de stad ‘in een tijdperk van snelheid’.

Na een capsule met een bijbel, de Amerikaanse vlag, de grondwet en de inauguratierede van president William McKinley ging een zwarte kat de buizen door. Het dier kwam wat duizelig aan, maar werd daarna snel weer de oude.

Vanaf eind augustus tot en met oktober 1864 konden Londenaren in Crystal Palace Park tegen betaling een ritje maken in een verre voorloper van de hyperloop. Die legde in vijftig seconden een traject van 550 meter af. De Crystal Palace Pneumatic Railway moest een vervolg krijgen, om te beginnen tussen de stations Waterloo en Charing Cross. De aanleg werd na een paar jaar vanwege financiële problemen stilgelegd.

Het leverde nog voor lang verhaalstof op: over de precieze plek en –geen uitzondering bij relikwieën uit de Victoriaanse tijd – over de spoken die ondergronds zouden rondwaren.

Vacuümvervoer van mensen verdween in de twintigste eeuw voor lange tijd uit beeld. Voor andere doeleinden bleef buizenpost wel in zwang, vooral binnen bedrijven. Onder meer in banken, kantoren, warenhuizen en andere grotere winkels is het nog lang gebruikt voor het snel versturen van geld en berichten.

Van de negentiende-eeuwse systemen onder grote steden bleef dat onder Praag (het oudste deel dateert uit 1887) het langst functioneren. Tussen de verschillende postkantoren lag zo’n 55 kilometer buis, waar op de drukste momenten wel tot 70.000 capsules per dag doorheen werden geschoten.

Aan het einde van de twintigste eeuw werd ook dat systeem langzaam toch echt ingehaald door nieuwlichterij als de fax en internet.

Beschadigingen als gevolg van zware onderstromingen bezegelden het lot van Pražská Potrubní Pošta, hoewel ook daarna af en toe stemmen opgingen om het stelsel opnieuw in gebruik te nemen.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden