Mohammad Reza Pahlavi, de sjah van Iran, met zijn vrouw Farah Diba (zónder hoofddoek) en hun kinderen Reza, Farahnaz, Ali-Reza en Leila, gefotografeerd tijdens een vakantie in Sankt-Moritz. Beeld Sygma via Getty Images
Mohammad Reza Pahlavi, de sjah van Iran, met zijn vrouw Farah Diba (zónder hoofddoek) en hun kinderen Reza, Farahnaz, Ali-Reza en Leila, gefotografeerd tijdens een vakantie in Sankt-Moritz.Beeld Sygma via Getty Images

Déjà vuPaul van der Steen

Hoofddoek in Iran: eerst plicht, toen verbod en nu weer plicht

Paul van der Steen

Van ontmoediging was al langer sprake, maar op 8 januari 1936 kwam het tot een hoofddoekverbod in Iran. Reza Shah Pahlavi wilde af van wat hij beschouwde als een symbool van achterlijkheid. Zijn land moest een moderne natie worden, die zich kon spiegelen aan het Westen. Het verbod was geen papieren letter. De politie trok hoofddoeken en chadors van hoofden en verrichtte huiszoekingen bij Iraansen die volhardden in de oude dracht.

Het Iran van vandaag lijkt op de omgekeerde wereld. Na de Islamitische Revolutie van 1979 kregen vrouwen eerst het advies en later de verplichting om hun hoofd te bedekken. Ook nu blijft verzet niet uit. Sommige vrouwen spelen met de hoeveelheid haar die ze laten zien. Anderen weigeren helemaal het hoofd te bedekken.

Vorige week werd de 22-jarige Mahsa Amini aangehouden, omdat ze zich niet aan de voorschriften hield. Nadat ze meteen al in een politiebusje werd mishandeld zou ze volgens bronnen een hartaanval hebben gekregen, die uiteindelijk leidde tot haar dood. Het leidt tot aanhoudende protesten in Iran.

Tegenwicht tegen de Sovjet-Unie

Dat Reza Shah Pahlavi ruim 85 jaar geleden tot tegengestelde wetgeving kwam, had alles te maken met zijn voorgeschiedenis. Sinds 1794 was in Iran de Kadjarendynastie aan de macht, die niet per se sterke heersers voortbracht. In 1921 wist Pahlavi, commandant van een kozakkenbrigade, met Britse steun een staatsgreep te plegen. Londen wilde graag een sterk tegenwicht aan de zuidgrens van de pas ontstane Sovjet-Unie. Dat hield het rode gevaar in toom en waarborgde Britse belangen in Iran.

Pahlavi werd in eerste instantie premier, maar liet zich in 1925 tot sjah uitroepen. Hij ijverde voor een seculiere, moderne natie. Pahlavi keek daarbij naar de voorbeelden van de buurlanden Turkije (onder Atatürk) en Afghanistan, waar op dat moment soortgelijke bewegingen gaande waren.

Bij het nieuwe Iran paste andere kleding. Weg van de traditionele drachten betekende in de ogen van de autoriteiten ook weg van de stammentwisten, een stap richting een echte eenheidsnatie.

Verplicht een das

De mannen moesten er het eerst aan geloven. Vanaf 1928 werden ze verplicht een pak met een das te dragen, zodat westerlingen hen voortaan serieus zouden nemen.

De verplichting om ook een bolhoed te dragen leidde in 1935 tot een massale opstand in Mashad, een zeer religieuze grote stad in het oosten van het land. Ter plaatse aanwezige politie en legereenheden weigerden in te grijpen. Dat gebeurde uiteindelijk door van elders aangevoerde troepen. Het kostte volgens de meest voorzichtige schattingen tientallen mensen het leven. Honderden demonstranten raakten gewond.

Bij de vrouwen werd langzaam toegewerkt naar een hoofddoekverbod. Tussenstappen waren onder meer een verbod voor leraressen in 1933 en voor studentes in 1935.

Omdat Reza Shah Pahlavi in de ogen van de Geallieerden te Duitsvriendelijk was, moest hij in 1941 plaatsmaken voor zijn zoon Mohammed Reza Pahlavi. Die nieuwe sjah was minder streng als het ging om hoofdbedekking voor vrouwen. Het verbod en de bijbehorende repressie verdwenen.

Geen hoofddoek, wel een tiara

Als voorstander van verdere modernisering had hij wel voorkeur voor het achterwege laten. Zijn echtgenotes Fawzia, Soraya en Farah Diba verschenen steevast blootshoofds in het openbaar, droegen hooguit kronen of tiara’s.

In de loop van de decennia groeide hoofddoek en sluier uit tot tekenen van verzet. Ook vrouwen zonder religieuze agenda gingen ze dragen als daad van protest.

Voor de tijdens de revolutie in 1979 uit ballingschap teruggekeerde ayatollah Khomeini en de geestelijken om hem heen was het allerminst een willekeurig symbool. Voor hen was de terugkeer van de hoofdbedekking voor de vrouw onlosmakelijk onderdeel van de broodnodige restauratie, die het land weer op het pad van de sharia moest brengen.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws vanuit een historisch perspectief. Eerdere afleveringen van de rubriek Déjà Vu leest u hier.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden