Koningin Wilhelmina tijdens de eerste herdenking van de Slag om Arnhem in 1946. Beeld ANP

Déjà vu Slag om Arnhem

Herdenken tussen de verse sporen van de Slag om Arnhem

Ze zijn er nog, de laatste ooggetuigen van de Slag om Arnhem. Bij de herdenking van 75 jaar operatie Market Garden dezer dagen zullen hun gedachten onwillekeurig teruggaan naar de gruwelijke strijd in september 1944.

Toch zal het een heel andere plechtigheid zijn dan de eerste grote in 1946, toen iedereen nog wist waar het over ging en de sporen van de oorlog overal zichtbaar waren. Een groot deel van stad en streek lag nog in puin, her en der verspreid lagen de wrakstukken van militair materieel en in de bomen hingen flarden van parachutes.

De tweehonderd leden van de Britse 1st Airborne Division, die overkwamen voor de plechtigheden, toonden zich verguld met het eer­betoon dat ze van de Nederlandse bevolking kregen, maar een groot deel van de tijd stonden hun gezichten strak en gespannen. Dit was hun hernieuwde kennismaking met de plek waar ze doodsangsten hadden uitgestaan en waar veel van hun strijdmakkers het leven hadden gelaten.

Met de inmiddels gedemobiliseerde soldaten waren nabestaanden van gesneuvelden meegereisd. Sommigen van hen droegen zwarte rouwkleding of hadden een ketting met een medaillon van hun overleden zoon of partner om de nek. Enkele peuters die aan de hand mee drentelden of op de arm werden gedragen waren overduidelijk kinderen die hun vader nooit zouden ­kennen.

Gebroken pilaar

“De mannen, die hier vielen, vormen het zaad, waaruit de nieuwe generatie zal opgroeien”, zei de Arnhemse burgemeester Matser tijdens een toespraak. “Zij wezen met het offer van hun leven den weg naar een betere toekomst van de wereld.”

Matsers stad had precies een jaar eerder, op 17 september 1945, al een gedenkteken gekregen voor de slag. Aan de voet van de Rijnbrug werd een gebroken pilaar van het tijdens operatie Market Garden verwoeste Paleis van Justitie op een voetstuk geplaatst. Het moest een tijdelijk monument worden, maar al snel viel het moeilijk meer weg te denken. De nieuwe toegangswegen naar de Rijnbrug, waar zo hard om was ­gevochten tijdens de Slag om Arnhem, kwamen om de pilaar heen te liggen.

Precies een jaar later werd een zuil bij het voormalige hotel Hartenstein in Oosterbeek, geallieerd hoofdkwartier tijdens de slag en tegenwoordig de plek van het Airborne Museum, onthuld. Aan vier zijden daarvan waren reliëfs met taferelen van operatie Market Garden te zien. Bovenop de verpersoonlijking van de vrijheid, omgeven door burgers en militairen. Koningin Wilhelmina, in het zwart gekleed, was ook bij de plechtigheden aanwezig. Ze sprak er onder meer met de ouders van een gesneuvelde.

Zichtbare zorg

Op de avond van 17 september 1946 ging in Musis Sacrum ‘Theirs is the Glory’ in première. De speelfilm was opgenomen met veteranen (vergoeding: drie pond per dag) tussen kapotgeschoten huizen en materieel in de regio Arnhem. Voorafgaand aan de vertoning zong zangeres Jetty Paerl ­Nederlandse en Engelse liedjes. Zij had tijdens de oorlog naam gemaakt als ‘Jetje van Radio Oranje’. ‘Theirs is the Glory’ zou later in de schaduw komen te staan van de grotendeels in en rond Deventer gedraaide miljoenenproductie ‘A Bridge too Far’ (1974).

Zeker voor een misgelopen operatie, die onder meer leidde tot uitstel van de bevrijding van een deel van Nederland en de ellende van de Hongerwinter, kreeg de Slag om Arnhem blijvend veel aandacht. De in 1946 opnieuw naar de Gelderse hoofdstad gekomen generaal-­majoor Roy Urquhart, bevelhebber van de 1st Airborne Division, raakte ontroerd door alle plechtigheden en de zichtbare zorg die de Nederlanders besteedden aan de graven van zijn mannen: “Arnhem zal in de toekomst het Mekka van vele Engelschen zijn, omdat de naam zoveel voor hen betekent.”

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden