TaalrubriekWillekeur

Een willekeurig weetje ter ontspanning voor de lezers

Nu weer even iets eenvoudigers. Ik weet niet hoeveel lezers ik ben kwijtgeraakt bij die ingewikkelde discussie vorige week over ‘Niets is minder waar’, maar er moeten mensen zijn die de krant liever ter ontspanning lezen dan om gepijnigd te worden met onoplosbare hersenkrakers. Voor die lezers dus een willekeurig ander weetje uit de rijke wereld van de taal.

Of ja, ik zeg nou ‘willekeurig’, maar een lezer vraagt zich af hoe dat zit met die betekenis van ‘willekeurig’. Je gebruikt dit meestal in een soort statistische betekenis, of als je er verder niet bij nagedacht hebt, maar is het dan niet logischer om ‘onwillekeurig’ te zeggen?

Voordat u het zweet uitbreekt omdat het weer zo’n verwarring rond ontkenning lijkt: in dit geval gaat het eenvoudig om de betekenisontwikkeling van de woorden ‘willekeurig’ en ‘onwillekeurig’.

Een grillige bijbetekenis

De oorspronkelijke betekenis van ‘willekeur’ was iets als ‘de (vrije) keuze van de wil’ (‘keur’ komt van ‘kiezen’). Doordat dit woord vaak in juridische zin werd gebruikt, waarbij het om beschikkingen ging die alleen van de wil van bestuurders afhing, ontwikkelde de betekenis zich in negatieve zin. Een willekeurig besluit was doorgaans een eigenmachtig besluit dat niet gebaseerd was op juridische redenering of ruggespraak. Dus ontstond er een bijbetekenis ‘grillig’ of ‘eigenzinnig’.

De statistische betekenis ligt daar dicht bij. Een willekeurige proefpersoon is een proefpersoon die niet gekozen is op basis van een beredeneerd selectieproces (vandaar ook ‘aselect’).

Maar hoe zit het dan met ‘onwillekeurig’? Dat betekent vanuit de oorsprong ‘zonder een keuze die op wil gebaseerd is’. Volgens Schopenhauer kan dat niet, omdat een keuze altijd het gevolg van je wil is, maar volgens de taal kan dat wel: namelijk, als je je niet bewust bent van die wil. Een onwillekeurige handeling is daarom onbewust.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden