zfhs Beeld ZSDG
zfhsBeeld ZSDG

Déjà vuKalkoen

Een Amerikaanse nieuwkomer die een Turkse naam kreeg en hield

Paul van der Steen

In de zestiende eeuw werd de toen nog heel erg ‘nieuwe’ exotische vogel uit de Nieuwe Wereld af en toe een Indiaanse haan of hen genoemd. Maar uiteindelijk kreeg het beest (de eerste exemplaren arriveerden in 1521 in de Nederlanden) de naam kalkoen. Over de herkomst daarvan verschillen de meningen. Volgens sommigen is het een verwijzing naar de Indiase havenstad Calicoet (tegenwoordig: Khozikode), maar die plaats speelde helemaal geen rol in de handel in dit soort gevogelte. Anderen zien de naam als een klanknabootsing van het geluid van de kalkoen.

In de Engelstalige wereld werd het ‘turkey’. Dat levert volgens president Recep Erdogan internationaal zoveel verwarring op dat hij wil dat zijn land voortaan ‘Turkiye’ wordt genoemd. Dan komt een einde aan associaties met voor westerse kerstdiners massaal geslachte vogels of met andere betekenissen van ‘turkey’ in het Engelse woordenboek zoals ‘mislukking’ en ‘dom of idioot persoon’. Of zit dat Erdogan helemaal niet zo hoog en is dat hele gedoe rond ‘Turkiye’ bedoeld om de aandacht af te leiden van de economische malaise en andere binnenlandse problemen. Die kunnen hem politiek immers lelijk opbreken.

Turkse hanen

De naam Turkije komt van het woord Turk. Die benaming voor inwoners van het huidige land en de wijde omgeving daarvan was al ver voor het begin van de christelijke jaartelling in gebruik, bij het volk zelf maar ook bij vreemdelingen die erover schreven. De oude Grieken spraken over Tourkia, de Perzen over Turk, de Chinezen over Tu-jue.

De kalkoen is waarschijnlijk pas na de ontdekking van Amerika door Columbus voor het eerst naar Europa gebracht. Azteken, Maya’s en andere indianen waren de vogels als pluimvee gaan houden vanwege hun vlees en hun veren. In documenten van keizer Karel V werd in 1512 en 1518 melding gemaakt van de komst van de exoten naar het oude continent.

Een mogelijke verklaring voor de Engelse benaming waren de varende handelaren uit Constantinopel (het huidige Istanbul) die waarschijnlijk de eerste exemplaren vanuit het Middellandse Zeegebied naar Groot-Brittannië brachten. Het zou de beesten de benaming ‘Turkse haan’ hebben opgeleverd, later werd dat ‘turkey’. Vanuit moederland Engeland waaide dat weer over naar de koloniën in Noord-Amerika.

De Britten waren wel vaker zo onnauwkeurig. Perzische tapijten stonden bekend als ‘Turkish rugs’. Meel uit India werd ‘Turkish flour’. Ook hier waren tussenhandelaren uit Constantinopel in het spel.

Parelhoenders

Een andere verklaring die de ronde doet, is dat in sommige kringen in Europa een bepaald soort Afrikaanse parelhoenders al enige populariteit genoot op de eettafels. Ook deze vogel kwamen via handelaren uit Constantinopel naar Groot-Brittannië en werden daarom ‘Turkse haan’ genoemd. Omdat de kalkoenen er enigszins op leken, zouden ook zij zo zijn gaan heten.

De verreweg aardigste variant – zeker gezien de huidige door Erdogan gemaakte drukte – heeft helemaal niets te maken met Turkije, maar met een archipel in het Caribisch gebied. Ten noorden van het eiland Hispaniola (het tegenwoordige Haïti en de Dominicaanse Republiek) en ten zuidoosten van de Bahama’s liggen de Turks- en Caicoseilanden.

De Britten zwaaiden daar vanaf de laatste jaren van de zestiende eeuw de scepter. Ze begonnen te fungeren als draaischijf voor de handel tussen de Nieuwe en Oude Wereld. Bij de waren die er passeerden zaten onder meer katoen, zout, slaven, maar ook kalkoenen.

De Turks- en Caicoseilanden (Engels: Turks and Caicos Islands) zijn twee eilandengroepen die deel uitmaken van de Antillen. Ze liggen ten noorden van het eiland Hispaniola en ten zuidoosten van de Bahama’s. De eilanden liggen op de route die vele tropische wervelstormen volgen.

De eilandengroep is vernoemd naar de Melocactus (Engelse bijnaam: Turk’s-cap cactus).

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril. Eerdere afleveringen van de rubriek Déjà Vu leest u hier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden