Jan J. Buskes, 'De Rode Dominee', 1973.  Beeld ANP / Spaarnestad Photo
Jan J. Buskes, 'De Rode Dominee', 1973.Beeld ANP / Spaarnestad Photo

Déjà vuJan Buskes

De vergeten pacifist: ‘rode dominee’ Jan Buskes

Paul van der Steen

Rusteloos en zeer geëngageerd. Zo omschreef Trouw dominee Jan Buskes na zijn overlijden in maart 1980. ‘Daarbij traden zowel zijn orthodoxie als zijn bewuste keuze voor socialisme en pacifisme naar voren.’ Volgens de krant was er in Nederland nauwelijks iemand te vinden met wie de predikant nooit de degens had gekruist, maar leverden al die debatten hem geen vijanden, hooguit tegenstanders op.

Buskes’ religieus geïnspireerde, consequente pleidooi voor geweldloosheid maakte hem tot een prominent voorganger van de recent overleden Mient Jan Faber, de algemeen secretaris van het Interkerkelijk Vredesberaad (IKV). De gloriedagen van die laatste maakten ook dat de ‘rode dominee’ na zijn dood snel in de vergetelheid raakte.

De eerste helft van de jaren tachtig stond in het teken van de discussie over het al dan niet plaatsen van kruisrakketten in Nederland. Demonstraties tegen in Amsterdam en Den Haag brachten honderdduizenden Nederlanders op de been. Faber en mensen als Sienie Strikwerda, voorzitter van het Komitee Kruisrakketten Nee, stonden in het middelpunt van de belangstelling. Brandende actualiteit verdrong veel van de interesse in figuren van een voorbije tijd zoals Jan Buskes.

Gij zult niet doden

Buskes, geboren in 1899, groeide op in een gereformeerd gezin, maar zou later belanden bij de Gereformeerde Kerken in Hersteld Verband en uiteindelijk bij de Nederlandse Hervormde Kerk. Na zijn studie theologie aan de Vrije Universiteit combineerde Buskes een bestaan als dominee in een gemeente met beschouwingen over de grote wereld daarbuiten. Het gebod ‘Gij zult niet doden’ duldde in zijn ogen geen gemarchandeer: geloof en geweld konden onmogelijk samengaan.

Buskes droeg zijn ideeën ook in de politiek uit. Voor de oorlog in Christelijk-Democratische Unie, een nu bijna vergeten links confessionele partij. Vanaf 1946 in de PvdA, hopend op een Doorbraak in verzuild Nederland die niet kwam en een beetje bij gebrek aan beter.

Voor mei 1940 vertegenwoordigde Buskes met zijn ideeën nog een tamelijk breed levend sentiment. De idealen van het gebroken geweertje, pleidooien voor ontwapening, konden toen op veel sympathie rekenen. Velen gruwden mede door de verschrikkingen buiten de landsgrenzen tussen 1914 en 1918 bij voorbaat van moderne oorlogsvoering. Al die miljoenen voor militair materieel konden in tijden van een ongekende economische crisis beter worden besteed. Veel mensen vertrouwden er bovendien op dat Nederland in een nieuwe oorlog opnieuw buiten schot zou blijven, dat de neutraliteit gerespecteerd zou worden.

Buskes de landverrader?

Na 1940-1945 kwam Buskes steeds vaker alleen te staan. Tijdens de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog zagen velen de pacifistische predikant als een landverrader. Hij ageerde namelijk tegen generaal Spoor, wiens praktijken hij vergeleek met die van Pontius Pilatus en van Adolf Hitler.

Buskes’ politieke kleur en zijn verzet tegen de Nederlandse toetreding tot de Navo maakten hem in ogen van velen verdacht. Spottend werd gesproken van ‘Buskes van de Ruskes’. Was hij een fellowtraveller? De pleidooien van Buskes voor een Derde Weg stuitten op onbegrip. Midden in de Koude Oorlog leefde breed de gedachte dat er maar twee wegen waren: die van Oost en die van West. Elke nuance speelde de vijand maar in de kaart.

De dominee koos ook de kant van de zwarte burgerrechtenbeweging in de Verenigde Staten en de anti-apartheidsstrijd in Zuid-Afrika, toen velen in Nederland – al was het maar uit een soort automatisme – nog de kant van de blanken kozen. In 1966 sloot hij zich aan bij Nieuw Links, de vernieuwingsbeweging binnen de PvdA. Hij moet tussen de jonge honden een van de weinigen zijn geweest die in de negentiende eeuw was geboren.

De laatste jaren van zijn leven moest Buskes het vanwege een haperende gezondheid iets rustiger aan doen. Hij bleef zich echter in woord en geschrift mengen in actuele debatten.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril. Eerdere afleveringen van de rubriek Déjà Vu leest u hier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden