null Beeld rv
Beeld rv

Déjà vuPaul van der Steen

De postzegel instrument voor propaganda

Paul van der Steen

Bijna een halve eeuw voor de Falklandoorlog, een strijd om een postzegel op de wereldkaart, vochten Groot-Brittannië en Argentinië een conflict uit over de eilandengroep: per postzegel. De Britten brachten in 1933 een serie uit ter herdenking van honderd jaar Londens gezag over de archipel. Buenos Aires was not amused en liet dat blijken. Wie in Argentinië post ontving met deze zegels moest porto betalen alsof er helemaal niets op was geplakt. In 1935 en 1936 nam het Zuid-Amerikaanse land wraak met zegels die van de Falklandeilanden Argentijns maakten.

Propaganda via postzegels is eigenlijk zo oud als de postzegel zelf. Oekraïne heeft de traditie nieuw leven ingeblazen met het inmiddels razend populaire exemplaar waarop een Oekraïense militair de middelvinger opsteekt naar een Russische kruiser. Het verwijst naar een incident op 24 februari toen Rusland de Oekraïense verdedigers van het Slangeneiland opriep om zich over te geven. Die antwoordden met de legendarisch geworden woorden: ‘Russisch oorlogsschip, sodemieter op!’

null Beeld rv
Beeld rv

Vanaf de eerste jaren van de postzegel zoals we die nu kennen (rond 1840 in Groot-Brittannië) sierden nationale symbolen deze frankeringen. Vooral gekroonde hoofden waren er veelvuldig op te vinden.

De Sovjet-Unie was het eerste land dat vrij consequent verder ging dan alleen patriottisme. Het na de revolutie van 1917 ontstane land ging de postzegel gebruiken voor politieke propaganda. Bij hen geen afbeeldingen van monarchen maar plaatjes van kracht, overtuiging en welvaart uitstralende arbeiders, boeren en soldaten. Ook vijfjarenplannen, technische prestaties en indrukwekkende gebouwen sierden postzegels.

De Italiaanse fascisten maakten op hun postzegels graag de vergelijking met het Romeinse Rijk van weleer. Daarnaast gebruikten ze de wilskrachtige kop en kin van hun leider Benito Mussolini, al dan niet vergezeld van leuzen als ‘Wanneer ik vooropga, volg mij dan’.

De Duitse nationaalsocialisten begonnen na hun machtsovername met postzegels met een liefhebberij van Adolf Hitler, de opera’s van Wagner. Maar met de sterke cultus rondom de Führer konden frankeringen met het portret van de leider niet uitblijven. Later kregen uitbreidingen van het Duitse grondgebied hun eigen zegel. In 1944 werd de aanduiding ‘Deutsches Reich’ vervangen door ‘Grossdeutsches Reich’. Het ging recht tegen de werkelijkheid van dat moment in, want de Duitse troepen verloren snel terrein.

Sommige postzegels moesten de kracht van de Wehrmacht laten zien. Andere strijdende partijen tijdens de Tweede Wereldoorlog probeerden hetzelfde met plaatjes van hun militairen en materieel.

null Beeld rv
Beeld rv

De geheime diensten van de geallieerden maakten vervalsingen van Duitse zegels. Ze konden dan postzakken met hun eigen propaganda neerleggen bij wrakstukken van vliegtuigen en treinen die dan netjes bij mensen thuis werden bezorgd door Hitlers posterijen. Op andere zegels zetten ze Heinrich Himmler op de plek van Hitler, om onmin te veroorzaken in de hoogste regionen van de nazi’s. In een laat stadium verscheen een postzegel met Hitler als doodshoofd. Op de plek van ‘Grossdeutsches Reich’ stond ‘Futsches Reich’ (Foetsie Rijk).

De Koude Oorlog vanaf het einde van de jaren veertig liet ook sporen na op postzegels. Soms onverbloemd. De Sovjet-Unie liet een krachtige arbeidersarm de vrede bewaren, terwijl de met een fakkel gewapende Uncle Sam de aardbol aan wilde steken.

In 1960 kwam post uit de VS verstuurd naar Tsjechoslowakije retour vanwege postzegels uit de serie ‘Champion of liberty’ met Tomáš Masaryk, tussen 1918 en 1935 de eerste Tsjechoslowaakse president. De regering in Praag beschouwde dat als belediging voor haar socialistische republiek.

De Hongaarse posterijen maakten een foutje toen ze in 1963 én Sovjet-komonauten én Amerikaanse astronauten met postzegels eerden. Die met Scott Carpenter had de hoogste waarde, maar verdween snel uit roulatie. Mensen konden anders de indruk krijgen dat het Westen superieur was.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril. Eerdere afleveringen van de rubriek Déjà Vu leest u hier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden