Sir Frederick Spencer Lister

Déjà vu Listeria

De ontdekker van de listeria-bacterie vernoemde zijn ontdekking naar zijn baas

Menig mens zou het een twijfelachtige eer vinden als een bacterie naar hem werd genoemd. Sir Frederick Spencer Lister (1876-1939) vond het naar alle waarschijnlijkheid een mooi idee. ­Bacterioloog en adjunct-directeur van het medisch instituut van de universiteit van Witwatersrand, Zuid-Afrika, de Schot J.H. Harvey Pirie, noemde een bacterie naar zijn ­Engelse directeur Lister: de ­listerella. Later werd dat de listeria.

Dezelfde listeria in voorverpakt vlees van een leverancier uit Aalsmeer maakte de ­afgelopen twee jaar drie dodelijke slachtoffers. Dat werd deze week bekend. Twintig mensen raakten besmet. De boosdoener? Voorverpakt vlees van een aan diverse supermarkten leverend bedrijf uit Aalsmeer.

De man verantwoordelijk voor de naam van de bacterie, J.H. Harvey Pirie (1878-1965), was een ­wetenschapper van zijn tijd. Hij kon er destijds nog veel en verschillende interesses op na houden. De Schot genoot bekendheid als een hartstochtelijk orchideeënkweker en postzegelverzamelaar, maar maakte veel meer naam als geoloog, dokter en bacterioloog.

Pirie vocht mee in de Boerenoorlog en verzorgde als militair arts ­gewonden aan het Oost-Afrikaanse front tijdens de Eerste Wereldoorlog. Hij was lid van een wetenschappelijke expeditie naar de Zuidpool aan het begin van de twintigste eeuw om later even ­gemakkelijk te gaan werken in een ziekenhuis in Kenia. In 1918 ­belandde Pirie in Zuid-Afrika, waar hij in 1926 adjunct-directeur werd van het medisch instituut van de universiteit van Witwatersrand.

Een dodelijke plaag onder woestijnratten

Tijdens veldonderzoek met een insectendeskundige noemde laatstgenoemde al een vlo naar ­Pirie: de Xenophsylla piriei. Bij ­research naar een dodelijke plaag onder Zuid-Afrikaanse woestijnratten stuitte de naamgever van de vlo op de bacterie die hij uiteindelijk naar zijn baas listerella noemde. Ongeveer tegelijkertijd troffen drie geleerden in een heel andere hoek van de wereld dezelfde ziekteveroorzaker aan in (te) jong gestorven konijnen en cavia’s. Zij kwamen met een andere naam van de bacterie, maar Pirie bleek invloedrijker. ‘Zijn’ listerella kreeg in 1940 wel een nieuwe naam, omdat er al een slijmschimmel op die manier naar Sir Frederick Spencer Lister, was vernoemd. De bacterie heette vanaf dat moment de listeria.

Pas in 1952 beschreef de onderzoeker Jürgen Pottel van de Martin Luther Universiteit in het Oost-Duitse Halle voor het eerst de gevaren van de listeria-bacterie voor het ongeboren kind. Daarna duurde het tot het begin van de jaren tachtig voordat duidelijk werd hoezeer de bacterie via voedselbesmetting zijn slachtoffers maakte onder mens en dier. Al in de eerste jaren die volgden, stapelden de gevallen met talrijke doden zich op. Salades, kazen, hot dogs en ander vlees met de listeria richtten het kwaad aan.

Het gevaar van voedselbesmetting wordt in Nederland systematisch onderschat, constateerde Frans Rombouts in juni 1987 bij zijn inauguratie als hoogleraar ­levensmiddelenhygiëne aan de universiteit van Wageningen. Jaarlijks zou het volgens hem gaan om honderdduizenden gevallen, waarvan slechts een fractie officieel werd geregistreerd. Rombouts noemde salmonella als het grootste gevaar, maar hij waarschuwde evengoed voor de listeria, die bij ­enkele recente explosies aan de overzijde van de Atlantische Oceaan al tientallen doden op haar ­geweten had.

Op 24 november van hetzelfde jaar kopte Trouw: ‘Zwitserse zachte kaas verdacht na besmettingen’. Listeria in de kaassoort Vacherin Mont d’Or werd verantwoordelijk gehouden voor 31 doden in de vier jaar daarvoor: in ongeveer de helft van de gevallen ging het om miskramen en het overlijden van pasgeboren baby’s, maar ook zwangere vrouwen en ouderen bleken kwetsbaar. De Nederlandse Keuringsdienst van Waren raadde het eten van zachte Zwitserse kazen voorlopig af. Al snel volgden berichten over mogelijk tweehonderd doden in een paar jaar tijd in Frankrijk en waren ook de zachte kazen uit dat land en van elders verdacht. Dokter Listers naam lag plots op ieders lippen.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden