Mei 1984. Albine Grumböck tijdens het kortgeding tegen haar buurman, tevens adjunct-directeur van de sociale dienst. Beeld Nationaal Archief
Mei 1984. Albine Grumböck tijdens het kortgeding tegen haar buurman, tevens adjunct-directeur van de sociale dienst.Beeld Nationaal Archief

Déjà vuSamenwoonangst

Al in 1984 verloor Albine Grumböck uit Edam haar bijstand omdat een man te vaak over de vloer kwam

De gemeente Tilburg gaat mensen in de bijstand de mogelijkheid geven een halfjaar op proef samen te wonen zonder dat dit invloed heeft op de hoogte van hun uitkering. Het is een pilot, dus om het nu als het einde van een tijdperk te bestempelen is overdreven. Maar een kleine revolutie mag dit deze week aangekondigde experiment best worden genoemd.

Het is een breuk met een decennialange traditie. Na de invoering van de Bijstandswet in 1965 en een wetswijziging in 1971 die scheiding ook toestond als er geen sprake was van overspel, nam het aantal bijstandsmoeders in de jaren zeventig van de vorige eeuw snel toe. De overheid stelde zich aanvankelijk gul en ruimhartig op.

Maar in 1982 trad het eerste kabinet-Lubbers aan. De coalitie van CDA en VVD stond voor een nieuw soort zakelijkheid. De werkeloosheid en de staatsschuld moesten omlaag. Bij dat beleid hoorde een aanpak van excessen van de verzorgingsstaat, van de mensen die het ervan namen.

Koffiedrinken bij tante Truus

Meer dan andere ministers verpersoonlijkte Onno Ruding (CDA, Financiën) deze strenge aanpak. Kort na zijn aantreden riep hij veel weerstand op met zijn uitspraak dat veel werklozen drukker waren met koffiedrinken bij tante Truus dan met het zoeken naar een baan.

Hugo Brandt Corstius gebruikte onder zijn pseudoniem Piet Grijs krasse vergelijkingen in een stukje over Ruding en de aanpak van bijstandsvrouwen. Het woord ‘Endlösung’ viel. En: “De ondankbaren moeten verhongeren. Verhongeren duurt te lang. Vergassen is beter. Ruding is de Eichmann van onze tijd.”

Bij de verscherpte controle op bijstandsgerechtigden werden sociaal rechercheurs ingezet. Hoewel ze meestal niet achter de voordeur kwamen (ze probeerden van buitenaf vast te stellen of er wellicht een economische eenheid met anderen was gevormd) kregen ze de bijnaam tandenborsteltellers. Die van een man in een beker op de wasbak kon een bewijs voor samenwonen zijn.

Afschuw klonk: dit leek op Kafka

Vooral de zaak van de gescheiden Edamse Albine Grumböck trok in 1984 volop aandacht. Zij verloor haar bijstand, omdat een mannelijke vriend te vaak over de vloer kwam. De adjunct-directeur van de sociale dienst, drie huizen verder, had het zelf gezien.

Op veel plekken op radio en tv en in de kranten klonk afschuw. Dit leek op Kafka, op Big Brother. De Belangenvereniging Benadeelde Bijstandsvrouwen reikte gluurderslintjes uit aan de ijverigste sociaal rechercheurs.

Elsbeth Etty ergerde zich in een column in NRC Handelsblad in 1992 aan de schijnonafhankelijkheid van bijstandsvrouwen: “Zodra ambtenaren van de sociale dienst zo’n vrouw betrapten op een ‘intieme relatie’ met een man, kon haar dat haar uitkering kosten. Met de jacht op een tweede tandenborstel, mannenkleren in de wasmand en een door twee mensen beslapen bed, werd ervan uitgegaan dat zo’n man eventuele seksuele gunsten diende te betalen, zodat de overheid van de onderhoudsplicht ontheven was.”

Publieke verontwaardiging

Maar Etty vertegenwoordigde niet iedereen. Met het verstrijken der jaren liep de publieke verontwaardiging terug. “Vermoedelijk langer dan enig ander gebruiksvoorwerp heeft de tandenborstel kans gezien de gemeenschap in de ban te houden en de schatkist jaarlijks op een schadepost te trakteren van vele tientallen, zo niet honderden miljoenen guldens”, schreef Trouw in 1993 in een hoofdredactioneel commentaar. Het gebruiksvoorwerp was volgens de krant uitgegroeid tot hét symbool van de te respecteren privacy van uitkeringsgerechtigden.

Trouw begreep het ongemak: “Het is ook geen pretje je als bijstandsmoeder, of anderszins te moeten laten welgevallen hoe een sociaal rechercheur zorgvuldig de waslijn in de gaten houdt, of tijdens een routinebezoekje een verbaasde blik werpt op de aanwezigheid van een tweede tandenborstel in de badkamer. Anderzijds werd het op deze manier de calculerende burger wel erg gemakkelijk gemaakt om de bijstand te tillen.”

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden