Anton Mauve, 'Het pasgeboren lam', ca. 1884, olieverf op doek, collectie Singer LAREN. Beeld
Anton Mauve, 'Het pasgeboren lam', ca. 1884, olieverf op doek, collectie Singer LAREN.

Déjà vuHet Gooi

Aandoenlijke armoede maakte plaats voor de Lari-Blari-geest in het Gooi

Paul van der Steen

Tot ver in de negentiende eeuw waren Laren en Blaricum straatarm. Landbouw op de schrale heidegronden leverde zo weinig op dat huishoudens de boel nog een beetje draaiende probeerden te houden met thuiswerk zoals weven. De zuigelingen- en kindersterfte was er hoog.

De dorpelingen van toen konden niet vermoeden dat hun Laren en Blaricum ooit vaste plekjes zouden hebben in het rijtje van de rijkste gemeenten van Nederland. Deze week kwamen de plaatsnamen weer langs, toen het Centraal Bureau voor de Statistiek cijfers publiceerde over de meest vermogenden in Nederland. Het aantal miljonairs nam voor het zesde jaar op rij toe. In plaatsen als Laren en Blaricum komen ze veel voor: bijna een kwart van de inwoners is er goed voor een vermogen van zeven cijfers of meer.

“Zwitserland is de tuin van Europa, zoo zegt men…maar dan is ons Gooi de tuin van Amsterdam!”, schreef journalist en schrijver Jan Feith in 1933 nadat hij voor een boek een rondgang door Noord-Holland had gemaakt. Er waren op dat moment nog mensen met herinneringen aan de tijd dat Laren en Blaricum ‘dorpen ver weg op de heide’ waren ‘met oude boerenhoven, en hooibergen overal’.

Luilekkerland voor schilders

De metamorfose had zich in de vijftig jaar daarvoor voltrokken. Van doorslaggevende betekenis was de komst van een stoomtramverbinding tussen de dorpen en de hoofdstad in 1882. Amsterdam lag gevoelsmatig opeens dichterbij.

De kunstenaar Anton Mauve hoorde bij de vroege ontdekkers van dit “luilekkerland voor een schilder”. Hij ontvluchtte zijn oude woonplaats, het almaar uitdijende Den Haag, waar de stilte in de duinen en ommelanden steeds schaarser werd. ‘Aandoenlijk mooi’, vond Mauve Laren met haar ‘fijnheid van lijnen’. Alles straalde volgens hem poëzie uit: “Binnenhuizen, wegen, akkers, boschjes.”

Ook collega’s van Mauve gingen in hier in navolging van de Franse Barbizon-schilders op zoek naar het onbedorven landschap. De werken van aanhangers van deze Larense School waren in trek en gingen voor mooie prijzen weg. Andere kunstdisciplines leverden eveneens nieuwe bewoners op. Onder hen schrijvers en dichters als Herman Gorter, Henriëtte Roland Holst en Carry van Bruggen.

Gevoelsgolven bleven langer hangen

Vanuit deze kringen was het soms maar een kleine stap naar de stedelingen die in Laren, Blaricum en omgeving op zoek gingen naar een hoger bewustzijn. De literator Frederik van Eeden stichtte in 1898 bij Bussum zijn landbouwkolonie Walden. Spirituele types roemden ook Laren en Blaricum als ideale oorden voor de zoektocht naar zingeving, omdat ‘de gevoelsgolven langer dan elders blijven hangen, doordat de twee dorpen in een kom tussen de heuvels liggen’.

In het spoor van deze aanhangers van de ‘Lari-Blari-geest’ en de artistiekelingen trokken andere stedelingen naar de dorpen. Amsterdam kon vreselijk stinken en de jachtigheid leek er te regeren. Het Gooi bood natuur, ruimte en schone lucht. Om de idylle compleet te maken verrezen er volop villa’s en landhuizen die vaak losjes geïnspireerd waren door de originele boerderijtjes en het landleven.

Met de redelijk massale omhelzing van het authentieke en schilderachtige van het Gooi ging vanzelfsprekend veel van dat authentieke en schilderachtige verloren. De komst van al die nieuwelingen zorgde niet alleen voor meer welvaart, werkgelegenheid en voorzieningen. Laren en Blaricum veranderden van aanzien.

In het blad Buiten klaagde architect/tuinarchitect J.P. Fokker over de ‘ontluistering’ van het platteland door een overdaad aan nieuwe, in veel gevallen afzichtelijke bouwsels. Hij verdacht de nieuwe bewoners bovendien van een geheime agenda. Ze hadden de mond vol over de natuur en het buitenleven in hun nieuwe woonoorden, maar waren ze in werkelijkheid niet gewoon op de vlucht voor de hogere belastingen in de stad en uit op de bescheidenere en goedkopere dienstboden van het Gooi?

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril. Eerdere afleveringen van de rubriek Déjà Vu leest u hier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden