InterviewEthiek

Zorgethicus Inge van Nistelrooij: ‘De maatschappij heeft een blinde vlek voor de zorg’

Inge van Nistelrooij schreef een nieuwe versie van het Basisboek Zorgethiek.  Beeld Werry Crone
Inge van Nistelrooij schreef een nieuwe versie van het Basisboek Zorgethiek.Beeld Werry Crone

Er is een nieuwe, herziene versie van het boek over zorgethiek van Inge van Nistelrooij, docent aan de Universiteit voor Humanistiek. Ze stemde het af op de verschraling in de zorg. ‘Het is roeien met de riemen die we hebben.’

Peter Henk Steenhuis

Het is een bestseller van de buitencategorie. Geen roman vol verborgen overspel, geen verhaal over het getroebleerde leven van een voormalige topvoetballer, geen kookboek, maar het Basisboek Zorgethiek van Inge van Nistelrooij, universitair hoofddocent aan de Universiteit voor Humanistiek. Sinds de verschijning ervan in 2008 beleefde het tien herdrukken. Een hele generatie verpleegkundigen en andere zorgprofessionals is gevormd door dit boek. Na bijna vijftien jaar was het tijd voor een herziene versie.

Het oorspronkelijke Basisboek was voortgekomen uit trainingen ethiek die Van Nistelrooij destijds gaf in de zorg. “Mijn oorspronkelijke boek leunt sterk op de gesprekken die ik met zorgprofessionals voerde. Bij het schrijven van dat boek had ik de mensen voor ogen die mij zoveel over hun ervaringen en praktijken vertelden. Ik heb ze bewust aan het woord gelaten, omdat zij mijn collega’s en mij inspireerden. Vaak heb ik alleen maar letterlijk neergepend wat zij ons vertelden.”

De ervaringen van professionals spelen nog steeds een grote rol. Maar Van Nistelrooij heeft wel iets toegevoegd. “Ik ging destijds uit van de moraal van de individuele zorgprofessional, en het team waar ze deel van uitmaakten. In het nieuwe boek zoom ik meer uit, ik laat zien dat mensen in de zorg vaak erg gedreven zijn om onder moeilijke omstandigheden keihard te werken. Ze staan onder hoge druk, en worden slecht betaald. Door meer uit te zoomen schets ik een beter beeld van de omstandigheden waaronder deze professionals moeten werken. Daardoor is dit nieuwe boek misschien wat minder moraliserend.”

Wat is erop tegen om zo dicht bij de praktijk van de professionals te blijven? Concreter is toch beter?

“De praktijk van de zorgverleners blijft het belangrijkste uitgangspunt van zorgethiek. Ethiek is niet iets hoogs en afstandelijks, maar het begint en eindigt met praktijken van zorg waarin mensen ervaringen opdoen, inzicht verwerven en samen afstemmen over wat het goede is om te doen. Toch is er meer. Ik bleef destijds zo dicht bij de praktijk, dat ik de oplossing van ethische vraagstukken ook binnen de praktijk zocht.”

Dat lukt niet altijd?

“Oplossingen van vraagstukken moeten soms ook buiten de praktijk gezocht worden. Denk even aan de corona-epidemie en je beseft hoeveel invloed maatschappelijke en politieke ontwikkelingen hebben op de zorg.”

Van Nistelrooij gebruikt daarvoor inzichten van de Amerikaanse politicoloog Joan C. Tronto. “Zij legt glashelder uit hoe zorgpraktijken werken, wat daar moreel aan is, en hoe deze praktijken politiek ingebed zijn. In Nederland heeft er de afgelopen tien jaar een grote verandering plaatsgevonden, waarbij de overheid veel zorg verplaatste naar het lokale niveau en naar de thuissituatie. Initiatieven die de meest kwetsbaren in de samenleving moesten beschermen, werden afgeschaft en wegbezuinigd, ook in de zorg.

“Denk aan de wegbezuinigde verzorgingshuizen en afschaling van de ouderenzorg, of aan de gevolgen van de wegbezuinigde tolkentelefoon, maar ook aan de wachtlijsten in de jeugdzorg en de overbelaste huisartsen. Het personeelstekort in de zorg is alleen maar toegenomen, en de uitval onder verplegend personeel ook. Tijdens de coronacrisis hoorden we groot applaus voor de zorg, maar dat is allang weer verstomd.”

Al die veranderingen hebben invloed op de manier van werken in de zorg, en dus ook op de ethiek van het personeel?

“Zeker, je kunt wel overtuigd zijn van bepaalde morele opvattingen die je in je werk wil uitdragen, maar als er niet genoeg bedden zijn kan je niet wat je zou willen. De boodschap van de overheid was afgelopen decennium ook normatief: de burger moet meer zelf doen, zelf uitzoeken, zelf zijn leven in eigen hand nemen en niet te veel steunen op het maatschappelijke vangnet.”

“De maatschappij heeft ook een blinde vlek voor de zorg. Wat er daadwerkelijk op een zorgafdeling gebeurt, blijft ongezien. Mensen komen er vaak pas achter als ze een familielid hebben dat in de ouderenzorg terechtkomt, of in een ziekenhuis belandt. Dan zien ze hoe hard daar gewerkt moet worden en hoe karig de middelen zijn, waardoor professionals moeten roeien met de riemen die ze hebben.”

“Het is voor aanstaand verpleegkundigen goed te leren beseffen dat ze een beroep gaan uitoefenen waar maatschappelijk gezien een blinde vlek voor bestaat. Ook als we naar de stembus gaan, hechten we geen doorslaggevend belang aan de zorg. We hechten allemaal aan maatschappelijk succes, maar dat is vooral economisch succes. We willen liever niet nadenken over kwetsbare, afhankelijke zieken of ouderen, omdat dat mensen zijn die niet mee kunnen komen in onze maatschappij. Jij, zo houd ik de studenten voor, trekt daar juist naartoe, naar die mensen, naar die levensfase, naar die vormen van zinvinding. Het is goed voor studenten te leren beseffen dat ze tegen de stroom in roeien.”

Inge van Nistelrooij. Beeld Werry Crone
Inge van Nistelrooij.Beeld Werry Crone

Zodat ze niet de zorg ingaan met te hoge verwachtingen, en zich na een paar jaar door de politiek in de steek gelaten voelen en de zorg weer verlaten?

“Politiek is méér dan ‘Den Haag’. Met ‘politiek’ bedoelt Tronto zowel het beleid van overheden op verschillende niveaus, als de verschillende machtsverhoudingen die van invloed zijn op zorguitoefening. Door de bewegingen #MeToo en #BlackLivesMatter hebben we steeds meer zicht op structurele ongelijkheden tussen genders en rassen. Politiek gaat ook over hiërarchie, dominantie, kwetsbaar of gemarginaliseerd raken, denk aan de toeslagenaffaire. Het herziene Basisboek plaatst persoonlijke ervaringen en inzichten in een bredere maatschappelijke, institutionele en politieke context.”

Ethiek over politiek, macht, de karige riemen van de professional. Betekent dit dat ethiek nu minder over zingeving gaat? Zingeving van de zorgverlener én van de patiënt?

“Nee. De boodschap van de overheid dat we ons leven zelf in de hand moeten nemen, heeft zeker gevolgen voor de zorgverlener. Want de onderliggende boodschap is dat zorgen en afhankelijkheid er eigenlijk niet mogen zijn. Maar ik denk dat zorgverleners nog steeds volop zin kunnen vinden in de zorg.”

“Ik praat liever over zinvinding dan over zingeving. Zingeving is actief, jij bepaalt of je iets zin geeft. Zinvinding is daarvan een omdraaiing. Je vindt zin, zonder dat je het verwacht, bijvoorbeeld in een ontmoeting, in een gesprek in een hospice, in mantelzorg. Zinvinding sluit het toeval in. De Tweede Kamer wil dat er een bonus komt voor mensen die voltijds werken. Dat moet mensen in sectoren waar een personeelstekort is, zoals de zorg, verleiden meer uren te gaan werken. Ik leer van studenten dat zij niet voltijds willen werken omdat ze ook buiten hun betaalde werk zin vinden, in een studie die ze ernaast doen, in het gezin, in vrijwilligerswerk, in kunst.”

Kunst speelt ook een rol in het boek. U voert films op als morele bronnen.

“Voor mij heeft kunst alles met ethiek te maken. Wij kijken naar goede films, die iets te bieden hebben om over na te denken. Neem de populaire film Intouchables van Olivier Nakache en Éric Toledano over de steenrijke, van de nek af verlamde Philippe, die een verpleger zoekt. Dat wordt Driss, een ‘uitkeringstrekker’ afkomstig uit een achterstandswijk in Parijs. Ondanks hun grote sociale verschillen die leiden tot spanningen ontstaat er een bijzondere band. Mijn ervaring is dat je na het zien van zo’n film onmiddellijk gesprekken krijgt over ethische kwesties: Wat betekent afkomst in je relatie tot een patiënt? Hoe intiem kan een band worden met een patiënt? Hoeveel van jezelf leg jij in je contact met een patiënt?”

“Films houden ons een spiegel voor: zo kan het leven ook gaan. Maar dankzij die spiegel kunnen wij gesprekken leren voeren die we anders niet snel zullen voeren. Esthetiek is zo een ‘laboratorium van de verbeelding’ om te oefenen voor onze eigen werkelijkheid. Zo vorm je je eigen moraal, je eigen ethische inzichten. En die vorm je niet eenmaal, die blijf je vormen, met elke nieuwe film die je ziet, elk levensverhaal dat je leest, elk gesprek dat je voert met een patiënt. Jouw ethische opvattingen staan niet vast, daar blijf je je hele leven aan schaven. Dat geldt ook voor mij. Ook daarom wilde ik na vijftien jaar mijn boek herzien.

Inge van Nistelrooij: Basisboek Zorgethiek; over mensbeeld, moraal en ethische reflectie in de zorg, Berne Educatie 165 blz., € 24,95

Lees ook:

‘Gezondheid is niet de afwezigheid van ziekte, maar het vermogen om met het leven om te gaan’

Arts en onderzoeker Machteld Huber maakt school met haar ideeën over ‘positieve gezondheid’. Van de krachten die gezond maken, vindt ze zingeving ‘de sterkste’. Waar haalt ze haar ideeën vandaan?

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden