Column

Zonder vrije wil hangt de mens toch vrolijk luiers aan de waslijn op

Jean-Jaques Suurmond Beeld Maartje Geels

Hij heeft de Heilige Geest ingeslikt, 'met veren en al', zei Luther over de prediker Thomas Müntzer. Walgend van de wettische rimram van de toenmalige Roomse kerk, zag die zijn innerlijke stem als de wil van God en richtte een bloedbad aan.

Müntzer werd geïnspireerd door Erasmus, voor wie de grootheid van de mens in zijn innerlijk leven ligt, los van een uiterlijke autoriteit. 'De letter doodt, maar de Geest maakt levend.' Dit inspireerde bewegingen zoals de wederdopers en de latere pinksterbeweging, hoewel ik daar de naam van Erasmus nooit gehoord heb. Ze hebben een afkeer van het kerkelijke instituut en benadrukken de persoonlijke ervaring van de Geest.

Ook namen ze van Erasmus, die als humanist een rozige kijk op het verleden had, het idee over dat de vroege kerk een gouden standaard zou zijn. De wederdopers gingen verlangen naar de 'zuivere gemeente' en de pinksterbeweging wil 'terug naar de bijbelse gemeente', hoewel die volgens diezelfde Bijbel soms meer op een vechtclub leek.

Tongentaal

Maarten Luther zag scherp dat zo van geloof weer een wet wordt gemaakt. Wie als kind gedoopt was moet zich als volwassene opnieuw laten dopen. En de nadruk van de pinksterbeweging op tongentaal frustreert gelovigen met een tong die het aan de benodigde lenigheid ontbreekt.

Luther is een gigant. Deze maand vijfhonderd jaar geleden zwengelde hij de Reformatie aan en zette heel Europa op zijn kop. In drie maanden tijd vertaalde hij het Nieuwe Testament, zijn voeten rustend op een walviswervel. Voor mij behoort tot zijn grote bijdragen dat hij de spanning uithield tussen ons innerlijke en uiterlijke bestaan. Hij denkt paradoxaal, misschien dat daarom de lutheraan Bach (en ook Kierkegaard) hem het best begrepen heeft.

Hemel en aarde, vreugde en verdriet, vrijheid en discipline zijn verschillend en toch één. Een mens is een 'stinkende zondaar' en staat tegelijk zuiver voor God. Zonder vrije wil hangt hij toch vrolijk luiers aan de waslijn op (zoals Luther deed, naast zijn wapperende celibaat). Ja, God roept 'au!' als hij in een timmermanszoon zijn vinger openhaalt. Bij het laatste oordeel zullen mensen aan Christus vragen: Heer, hebt u niet mijn huis gebouwd? Hoe komt u dan op die troon terecht?

Spiritualiteit

Vandaag zijn veel mensen geïnteresseerd in spiritualiteit als een soort persoonlijke interieurverzorging. Ze willen God of Jezus zonder kerk. Maar geloof zonder relatie met struikelende medegelovigen raakt losgezongen van de realiteit. Voor je het weet ga je net als Müntzer je eigen oprispingen voor waar aanzien. In het kerkelijke avondmaal of de eucharistie laat God zich in een gewoon stukje brood in onze diepte vallen. Over een paradox gesproken. En als God een brood kan zijn, is er geen houden meer aan en ga je hem ook in de Nachtwacht, in dogma's, in kerkelijk geklooi en zelfs in Linda de Mol zien.

De mens is één. We bestaan in de spanning tussen onze binnen- en buitenwereld. Een obsessie met ons innerlijk kan leiden tot depressies. Die loerden ook op Luther. Het beste, zei hij, is dan je aandacht naar buiten verleggen: word kwaad, laat je kussen door je lief of ga tokkelen op de luit. Anderzijds kan een eenzijdige gerichtheid op de buitenwereld tot uitholling leiden, een verlies aan zingeving, mogelijk een burnout. Je loopt jezelf voorbij.

Spiritualiteit blijft alleen gezond als die open is voor de buitenwereld. Anders stikt de Geest in ons, 'met veren en al'.

Lees alle columns van Jean-Jacques Suurmond op www.trouw.nl/suurmond.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden