Column

Zonder de moord op Christus kan Stephan Sanders niet geloven

Stephan Sanders

Stephan Sanders beschreef in Trouw hoe hij gelovig is geworden. Aan de hand van het Apostolicum – de christelijke geloofsbelijdenis uit de tweede eeuw die nog overal ter wereld wordt gebruikt – vertelt hij in een serie wát hij gelooft. Vandaag de vierde regel uit die belijdenis (zie tekst hieronder).

“Ik zeg of zing het zonder dralen, maar zodra je erover schrijft, moet je wel dralen: dan pas merk je wat een rare formuleringen hier worden gebruikt. Altijd al gedacht: wat doet die Pontius Pilatus toch zo pontificaal in de christelijke geloofsbelijdenis, de Romeinse prefect van Judea. Is dat niet een beetje teveel eer voor iemand die je toch beslist een passant in de wereldgeschiedenis moet noemen? En als kind, herinner ik me, dat ik huiverde bij de passage waarin het gaat over ‘Jezus Christus (…), die nedergedaald is ter helle’.

Jezus naar de hel? Maar waar doen wij ons best dan nog voor?

Nu ik me er een beetje in verdiept heb, begrijp ik dat in de oudste, bewaard gebleven teksten Christus alleen ‘gekruisigd’ werd onder Pilatus, maar nog niet ‘geleden heeft’ onder diens gezag. Waarom is dat ‘lijden’ er later zo uitdrukkelijk aan toegevoegd? Én ‘geleden’ en ‘gekruisigd ’en ‘gestorven’ en ‘begraven’. Het lijkt erop dat hier de sadomasochistische overdrijving niet wordt geschuwd.

We begeven ons nu noodgedwongen op theologisch pad, want de theologie wil denken over God, en zelfs over de geschiedenis van het denken over God: Hem ervaren is een tweede. Het vraagstuk dat speelde in de eerste eeuwen van het christendom komt kortweg gezegd hierop neer: Als Jezus God is, hoe kan hij dan lijden (want God is almachtig)? En als hij heeft geleden, is hij toch zeker geen God?

Het idee was: God, en dus ook Jezus moeten ‘onlijdbaar’ zijn. God kan niet iets worden aangedaan, Jezus kan niet ‘geleden’ hebben, want Hij leidt, en lijdt dus niet. Er is een uitweg uit dit dilemma, en dat is bekend komen te staan onder de naam docetisme. Gnostische denkers, zwaar beïnvloed door het anti-materialisme van de oude Plato en de latere Romeinse stoïcijnen, beweerden dat Jezus geen werkelijk, menselijk lichaam had gehad, maar louter geest was die zich in een schijngestalte had gehuld. Een schijnlichaam kan niet lijden, de kruisiging was een schijnvertoning, waarbij de Romeinen een niet-stoffelijk wezen de spijkers door de niet-bestaande handen en niet-bestaande voeten joegen. God is groot en Jezus nooit echt mens geweest.

Pijn en bloed 

Het klinkt kinderachtig, maar ik ben zo blij dat de docetische leer uiteindelijk niet gewonnen heeft. De kern van het christendom wordt voor mij uitgemaakt door de aanname dat Christus én God is, maar ook volledig Mens is geweest, zoals wij allen. Van vlees en bloed. Christus is voor mij inderdaad ‘de Mensenzoon’, zoals de dubbelzinnige formulering luidt – zoon van God en zoon van de mensen. Christus als de ultieme handreiking van God aan ons stervelingen, zijn Zoon die God is en gewoon als mens heeft geleefd. En dus ook geleden. Met pijn en bloed en hartenkreten. Iemand die ook echt vermoord kon worden, ‘lijdbaar’ was. De latere, uitdrukkelijke toevoeging: ‘die geleden heeft onder Pontius Pilatus’ wil onderstrepen dat het Woord ook echt Vlees is geworden, mensenvlees.

Niet zo lang geleden kwam oud PVV’er en voormalig anti-islamist Joram van Klaveren in het nieuws, omdat hij zich bekeerd heeft tot de islam. Het feit dat van Klaveren zo openlijk blijk gaf van zijn ommezwaai kan je alleen maar bewonderen. Maar zijn argumenten om afscheid te nemen van zijn oude christelijke geloof gelden voor mij precies omgekeerd. Van Klaveren kan en wil niet geloven dat er ‘een moord’ nodig was, op Christus, om het christendom te laten beginnen. Ik kan mezelf alleen maar christelijk noemen, omdat het met die moord begint, met het mensenvlees, dat geslachtofferd wordt. Met het lijden, dat ook Gods Zoon heeft ondergaan. 

De lijdende Christus is de bemiddelaar tussen ons al te menselijke bewustzijn en de abstractie en onkenbaarheid van God. Was het allemaal show geweest, niet echt, zoals de docetische leer beweert, dan valt letterlijk de bodem uit mijn geloof. Want dan hoef ik niet in Christus te geloven, maar kan ik net zo goed praten over de ‘Onbewogen Beweger’, of ‘het Al’. Ook mooi, maar geen mensengeloof, althans, niet een geloof waarin de Mensenzoon essentieel is.

Precies dat al te voorstelbare, bloederige mensenoffer, bedoeld als het allerlaatste mensenoffer, maakt dat ik me moet verhouden tot dit verhaal; ik kan niet wegduiken, want het gaat ook over mijn sterven en lijdbaarheid.

Christus is dus ook dood geweest, ‘nedergedaald ter helle’, hij heeft ook de oversteek meegemaakt die ons allen wacht.

Niets menselijks is Christus vreemd, en toch was hij ook God.

Nog even over Pontius Pilatus: prominente rol, vooral toch om duidelijk te maken dat een en ander echt historisch zo gegaan is. Want de prefectuur van Pilatus kunnen we nazoeken in de annalen (van 26 tot 35 na Chr.). Het is dus echt gebeurd. Pontius Pilatus wordt hier werkelijk als pion gebruikt. Hij is de schijngestalte.”

De Apostolische geloofsbelijdenis

Ik geloof in God, de almachtige Vader, Schepper van hemel en aarde.
En in Jezus Christus, zijn enige Zoon, onze Heer,
die ontvangen is van de Heilige Geest, geboren uit de Maagd Maria;
die geleden heeft onder Pontius Pilatus, is gekruisigd, gestorven en begraven; die nedergedaald is ter helle; de derde dag verrezen uit de doden;
die opgestegen is ten hemel, zit aan de rechterhand van God, de almachtige Vader;
vandaar zal Hij komen oordelen de levenden en de doden.
Ik geloof in de Heilige Geest;
de heilige katholieke kerk; de gemeenschap van de heiligen;
de vergeving van de zonden;
de verrijzenis van het lichaam;
en het eeuwig leven.
Amen.

Lees ook: 

Eerdere afleveringen uit deze reeks.

Aan de hand van de eeuwenoude apostolische geloofsbelijdenis vertelt Stephan Sanders over zijn geloof. Hier staat de eerste aflevering, over het geloof in een almachtige God. Hier de tweede, over het geloof in Jezus. En hier de derde, over de Heilige Geest.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden