Islamoloog Anne Dijk instrueert ‘dhikr’, een islamitische meditatiewijze. ‘We herinneren en gedenken de Bron van ons bestaan.’ Beeld Sander de Wilde
Islamoloog Anne Dijk instrueert ‘dhikr’, een islamitische meditatiewijze. ‘We herinneren en gedenken de Bron van ons bestaan.’Beeld Sander de Wilde

Tot rustIslamitische meditatie

Zingzeggend komen de dhikr-cursisten tot rust: ‘Door de aandacht op Allah te richten, verzacht je je hart’

Hoe kom je tot rust? Trouw maakt deze zomer een rondgang langs een aantal spirituele en filosofische methoden voor verstilling, inkeer of ontspanning. Vandaag: dhikr, een vergeten islamitische meditatiewijze.

Marije van Beek

Het ruikt er nog naar oude kerkbanken waar eeuwenlang wierook ingetrokken is. Maar die banken zijn uit de kapel gehaald van dit voormalige klooster, midden in het dorp Bever nabij Brussel, dat nu vooral gebruikt wordt voor yoga-retraites en bedrijfsuitjes, en tegelijk een bed and breakfast is. De open ruimte is bedekt met dikke, zachte oosterse tapijten.

Een voor een zijgen de ongeveer twintig deelnemers van het retraiteweekend ‘mindful moslim’ van het Fahm Instituut – een organisatie van zelfbewuste, kritische moslims uit Nederland – op die tapijten neer. Een paar mensen glijden in lotushouding alsof ze dat dagelijks doen, maar de meesten wurmen een beetje onwennig de voeten onder het lijf. Verwachtingsvol kijken ze op naar het gewelf. Her en der laat het pleister van de muren een beetje los.

Vergetelheid

Bij de ingang van de kapel hebben de deelnemers hun schoenen, slippers of pantoffels achtergelaten, alsof ze een moskee betreden. Retraiteleider en islamoloog Anne Dijk legt uit: “Overal waar je bidt, doe je sowieso je schoeisel uit. En op dit moment is dit eigenlijk onze ‘moskee’, onze ‘musallah’, de plek waar we het gebed doen.”

Schoeisel bij de ingang van de kapel. Beeld Sander de Wilde
Schoeisel bij de ingang van de kapel.Beeld Sander de Wilde

Op de eerste avond krijgen ze een instructie in ‘dhikr’, een islamitische meditatiewijze die ze dit weekend vaker zullen beoefenen. Ze zijn ervoor in een kring gaan zitten. “Het is een gebruik dat bij veel mensen in de vergetelheid is geraakt”, vertelt Dijk. “Dhikr staat voor het gedenken, herinneren van God. Voel je vrij om deel te nemen of niet – je kunt ook gewoon zitten en luisteren.”

Over de juiste wijze van beoefening zijn de meningen verdeeld: met name over de vraag hoeveel je erbij hoort te bewegen, en hoe luid je het volume mag opvoeren. Wie op YouTube zoekt naar ‘dhikr’, stuit op filmpjes van Turkse, Marokkaanse en Pakistaanse mannengezelschappen. Ze beginnen zachtjes koranteksten of namen van Allah te reciteren, maar na een tijd zwelt hun geluid aan. Hun synchrone bewegingen op de cadans van hun gebed worden op den duur zo intens, dat het culmineert in een explosieve dans.

Snel afgeleid

Maar dat is niet wat men op deze retraite onder dhikr verstaat, zo wordt al gauw duidelijk uit de eerste sessie. Sommige deelnemers doen hun ogen alvast dicht. Zo ook de 21-jarige Imane Karroumi uit Antwerpen. Ze heeft de instructie-reader met gebedsfrasen voor zich neergelegd op een meditatiekussentje. Nauwelijks merkbaar wiegt ze mee op de recitaties, haar armen om de knieën gevouwen.

De studente filosofie – geruit colbertje op een lange rok – vertelt dat ze met dhikr is opgegroeid. Thuis deden ze dat ook, als er tijd over was na het gebed. Maar ze wil zich er alsnog beter in verdiepen, zegt ze. “Ik word in het dagelijks leven heel snel afgeleid.”

Filosofiestudente Imane Kaddouri. ‘Rust vinden is niet echt haalbaar voor mijn geest.’ Beeld Sander de Wilde
Filosofiestudente Imane Kaddouri. ‘Rust vinden is niet echt haalbaar voor mijn geest.’Beeld Sander de Wilde

Dat ze veel prikkels ervaart, komt ook gewoon doordat het menselijk brein met het ouder worden alsmaar complexer wordt, zegt Karroumi, maar het heeft ook te maken met haar problematische thuissituatie. “Ik had een heel geïsoleerde kindertijd. Dat doet ook iets met hoe je de wereld ervaart. Hierbij kamp ik ook met armoede, waardoor mijn studietijd af en toe een helse periode is.”

Daarbij komen haar diagnoses van chronische vermoeidheid en ocps, obsessieve compulsieve persoonlijkheidsstoornis. “Het is lastig uit te leggen, maar door alle prikkels is ‘rust vinden’ dus iets wat niet echt haalbaar is voor mijn geest. Ik kan hoogstens mijn lichaam tot rust laten komen door bepaalde vormen van afleiding. Laat staan dat ik de ruimte in mijn brein heb om tot de diepe concentratie van de dhikr te kunnen komen.”

Melancholisch

Zachtjes zet Dijk in met een van de gebedsfrasen. “La illaha illa Allah”, klinkt het een tikje melancholisch: “Er is niemand aanbidding waardig behalve Allah”. Er wordt gebladerd in de instructieboekjes, waar alle gebedsfrasen in vermeld staan, in het Arabisch, in het Nederlands, inclusief fonetische weergave.

Minutenlang herhalen ze, zingzeggend, dezelfde woorden. Een lage bas doet hoorbaar zijn best om qua volume niet boven Dijk uit te komen, zoals ze heeft geïnstrueerd – kalmte en vertraging zijn geboden. Langzaam stijgt de toonhoogte, om dan weer naar beneden te zakken. Bij de een verschijnt er een ernstige frons op het gelaat, bij de ander een verzaligde glimlach. Als Dijk overgaat in een ander woord, en er ‘subhannalah’ klinkt, ‘geprezen is God’, legt een jonge vrouw ootmoedig het hoofd in de knieën.

Bron van het bestaan

Door middel van dhikr vinden de deelnemers hier rust in God. Hoe werkt dat? Dhikr is het “herinneren en gedenken van de Bron van ons bestaan”, vertelt Dijk. Dat trainen ze door het veelvuldig herhalen van allerlei benamingen van Allah. “Als we onze aandacht op Allah richten, komen we in verbinding met de Ene, met de Bron van het leven. Bijzaken laat je dan makkelijker varen. De focus ligt dan op wat echt belangrijk is, je ervaart minder afleiding. Zo verzacht je je hart.” Met als logisch gevolg, zegt Dijk, dat je “hoofd uiteindelijk meer rust ervaart”.

Voor de 33-jarige apotheker en promovenda Souad Moudallel, die in een klein plaatsje nabij Brussel woont, is het voor het eerst dat ze in een groep deelneemt aan een dhikr-sessie. Ze kwam de retraite tegen op Instagram, en ze kon wel wat rust gebruiken in de moeilijke periode na haar scheiding, vertelt ze. “Ik deed wel eens kort wat aan dhikr, misschien tien seconden na het gebed, maar dat was het.”

In een groep is het iets heel anders, vertelt ze achteraf over de telefoon. “Het was heel fijn om het groepsgevoel erbij te hebben, en er met elkaar tijd voor vrij te maken. Als iedereen om je heen hetzelfde doet, dezelfde intentie heeft, kun je je beter concentreren. Dan kom je ook meer tot rust.”

Je hart spoelen

Moudallel heeft het intussen ook al aan haar zoontje geleerd. “Het spoelt je hart ook een beetje. Van negatieve gevoelens, zoals nijd, jaloezie, haat. Ik kon soms erg boos worden op mijn zus bijvoorbeeld. Maar nu ik meer bid en dhikr doe, ben ik meer ver­ge­vend geworden.”

Er zijn heel wat deelnemers die niet bewogen tijdens de sessie. Maar anderen doen het wel, stilletjes, uit zichzelf, zonder dat Dijk er iets over heeft gezegd. Karroumi legt uit dat het bij haar vanzelf ging. “Het voelt natuurlijk om te doen bij de aanbidding. Bij het lezen van de Koran doe je dat ook, omdat het heel poëtisch kan zijn. Ik heb wel eens geprobeerd om daar stil bij te blijven, maar dat is heel moeilijk. Misschien is het een onbewuste erkenning van het lichaam, dat het de smeekbede echt doorvoelt. Een tekst over Allah kan zodanig emotioneel en mooi zijn, dat je lichaam automatisch een beetje energie loslaat.”

In Rosaria, in het Belgische Bever, houdt een groep islamitische gelovigen een Mindfull weekend met Dhikr sessie. Beeld Sander de Wilde
In Rosaria, in het Belgische Bever, houdt een groep islamitische gelovigen een Mindfull weekend met Dhikr sessie.Beeld Sander de Wilde

Filosofiestudent Karroumi wil eerlijk zijn, zegt ze achteraf over de telefoon: de rust heeft ze niet kunnen bereiken. “Maar ik heb het er met Anne over gehad – ze zei dat ‘er gewoon zijn’ ook een vorm van dhikr is. Zo kwam ik weer uit bij de filosoof Heidegger, wiens werk ik heb bestudeerd. Ik heb dat geïnterpreteerd als dat jouw bestaan als mens noodzakelijk is in de wereld: je bent er niet voor niets. Dat vind ik een troostende gedachte.”

Niet meer uit je hoofd

Zodoende heeft de retraite haar toch goed gedaan. “En ik heb er veel hele lieve mensen ontmoet, ook uit Nederland, waar ik nog steeds contact mee heb.”

Voor Dijk was een opmerking van een van de cursisten het teken dat ze iets bereikt hebben in de retraite. Die cursist zei: “Soms heb je ’s avonds een liedje in je hoofd dat er niet meer uit wil, maar nu kwam spontaan een tekst van de dhikr in mijn hoofd”.

Oftewel: de kracht zit hem in de herhaling, zegt Dijk. Op een gegeven moment gaat de dhikr, het herhalen van de namen van God, dan vanzelf, zegt ze. “Dan wordt het een staat van zijn waarbij het denken aan Allah constant in je hart aanwezig is. Je voelt je dan gedragen. Alsof je lichter door het leven beweegt, vol vertrouwen in de Ene.”

Stappenplan voor de rust zoekende gelovige

Het is ook mogelijk om gewoon thuis dhikr te doen, vertelt islamoloog Anne Dijk. Bijvoorbeeld door deze stappen te volgen.

1. Zorg voor een schone omgeving waar zo min mogelijk prikkels zijn.

2. Neem een comfortabele positie aan, bijvoorbeeld met je schoenen uit, op de grond zittend op een kleedje.

3. Kies dhikr-zinnen of namen van Allah uit die op dat moment tot je spreken. Bijvoorbeeld: de Ene (al-Wahid), of de Barmhartige (Ar-Rahman). Zorg dat je de betekenis van de woorden kent, zodat je ze echt binnen kunt laten komen.

4. Haal een aantal keer diep adem. Waarbij je bij je uitademing al je gedachten die er nog zijn als het ware uitblaast. Je ogen mogen dicht of open, net waar je je prettig bij voelt.

5. Begin met ‘Aoedhoe billaahi min-al-shaytaan irradjiem’ (‘Ik zoek mijn heil tegen het slechte bij Allah’), gevolgd door Bismillah ArRahman ArRahiem (‘In de naam van Allah, de Barmhartige, de Genadevolle’)

6. Reciteer dan de gekozen woorden in een vast aantal, bijvoorbeeld 7 keer, 99 keer of 100 keer.

7. Als je klaar bent, blijf nog even rustig zitten. Adem een paar keer diep in en uit. En kom langzaam ‘terug in de wereld’.

Lees ook:

Rust zoeken met Meester Eckhart, ‘hij slaat de brug tussen meditatie en geloof’

Hoe kom je tot rust? Trouw maakt deze zomer een rondgang langs een aantal spirituele en filosofische methoden voor verstilling, inkeer of ontspanning. Vandaag: lessen van Meester Eckhart. ‘Richt je blik naar binnen en zie wat zich daar aandient.’

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden