Hans Alma: ‘Openstaan voor de ander is lang niet altijd makkelijk, want openheid betekent onzekerheid.’

InterviewZingeving

‘Zin is geen rozig sausje, maar een diepe menselijke behoefte’

Hans Alma: ‘Openstaan voor de ander is lang niet altijd makkelijk, want openheid betekent onzekerheid.’Beeld Maartje Geels

In haar nieuwste boek onderzoekt Hans Alma ons verlangen naar zin, en nodigt ze ons uit in gesprek te gaan over de vraag wat ons beweegt, en hoe we willen leven. ‘We bouwen een samenleving op waarin we niet meer écht naar de ander hoeven te kijken.’

“Zin is een lichamelijke ervaring die we tot in onze tenen kunnen voelen: zin gebeurt, een zinservaring kan ons overkomen”, vertelt Hans Alma, terwijl ze koffie zet in haar woning in Antwerpen. Voor haar nieuwste boek onderzocht ze waar het menselijke verlangen naar zin vandaan komt. Ze vond antwoorden in het eeuwenoude, mystieke soefi-gedicht ‘De samenspraak van de vogels’ van de Perzische dichter Farid ud-Din Attar (1119-1233). Hierin vertelt hij het verhaal van alle vogels van de wereld, die samen op zoek gaan naar het hof van de Simoerg, hun koning. “De vogels staan voor menselijke, verlangende zielen, op zoek naar het goddelijke”, zegt Alma.

In de vertelling maken de vogels een barre tocht. Ze worden geleid over de zeven valleien van Zoeken, Liefde, Kennis, Onthechting, Eenheid, Verbijstering en Ontbering. Eenmaal aangekomen bij het hof waar de Simoerg zijn paleis heeft, vinden ze hem niet. Als ze in de binnentuin over een meer vliegen en de waterspiegel de vogels reflecteert, doemt uit die reflectie een gestalte op. Uit de eenheid die ze in hun zoeken vormen, komt de Simoerg tevoorschijn. Zij zíjn de Simoerg, niet in hun afzonderlijke weerkaatsing, maar in het grotere geheel waar ze deel van uitmaken.

“De ervaring van eenheid van de vogels doet iets ontstaan wat groter is dan zij, terwijl het zonder hen niet kan bestaan, en dat hun tocht zinvol maakt”, zegt Alma.“Precies dat is het verlangen naar zin: dat je kunt worden opgenomen in iets groters, dat je je aangesproken en erkend kunt voelen door de ander. Dat geeft geborgenheid, maar verlegt ook je grenzen. Zo kun je voelen dat er in het geheel dat jij mede vormgeeft een trilling ontstaat, een weerklank, waardoor er iets nieuws kan ontstaan.”

Alma is gasthoogleraar hedendaags humanisme aan de Vrije Universiteit Brussel en voormalig rector van de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht. Daar vertrok ze, omdat ze zich minder met managementzaken en meer met schrijven wilde bezighouden. Dat resulteerde in het boek dat vandaag verschijnt: ‘Het verlangen naar zin: de zoektocht naar resonantie in de wereld’. Alma richtte daarnaast haar eigen praktijk op, een ‘werkplaats’ voor zinvol leven en werken.

Alma beschrijft zin als een diepe menselijke behoefte die alles doortrekt wat we doen, ook in het dagelijks leven. Het is geen zaak waar we ons alleen op intellectueel niveau toe verhouden. “Zin is geen rozig sausje, geen luxe waar we pas over na gaan denken als we al het andere geregeld hebben.”

Gelovig of niet

Vanzelfsprekende levensbeschouwelijke kaders zijn in onze tijd weggevallen. Wel maken we strak onderscheid tussen religieus en seculier, zegt Alma. Ben ik gelovig, ben ik atheïst? In haar boek stelt ze het onderscheid tussen religieus en seculier op het gebied van zingeving ter discussie. Natuurlijk, er zijn heel verschillende manieren waarop we richting geven aan ons verlangen naar zin. Maar denken en spreken over geloven, hoop en liefde zijn voor iedereen relevant, of we nu religieus zijn of niet. “Dat geldt zeker voor de vraag waar het binnen de zingeving voor mij ten diepste om gaat: wat is goed leven, en vooral, wat is goed samenleven? Wat beweegt ons nu?”

De vraag naar zin wordt in een seculiere samenleving een individuele kwestie en teruggedrongen tot achter de voordeur. Volgens Alma zouden we in onze maatschappij juist moeten zoeken naar taal om over de vraag naar goed samenleven in gesprek te gaan binnen het publieke domein. Minder vanuit harde stellingnamen en meer vanuit persoonlijke ervaring, zodat we kunnen ontdekken dat we als mensen in ons verlangen naar zin uiteindelijk erg op elkaar lijken.

Alma hoopt met haar boek bij te dragen aan een omslag in het kijken. Ze maakt zich zorgen over de instrumentele, functionele blik waarmee veel mensen de wereld in ogenschouw nemen. “Dingen moeten nut voor ons hebben, ze moeten geld opleveren of onze carrière verder helpen. Soms gaan we een ander daarbij als verlengstuk zien van onszelf. Wat kan deze persoon, of dit dier of ding, voor mij betekenen? We bouwen een samenleving op waarin we geen werkelijke aandacht voor de ander hoeven te hebben, waarin we vaak niet echt kijken.”

Als visueel voorbeeld van dat niet-kijken noemt Alma de vleesindustrie, waarbij dagelijks duizenden dieren op massale, industriële wijze door de slacht gaan en daarna onherkenbaar en in plastic folie in de winkel liggen. Of ons omgaan met vluchtelingen: aangespoelde migranten krijgen vaak anonieme graven omdat we geen idee hebben wie ze waren en daar ook niet geïnteresseerd in zijn. Het meest urgente vraagstuk van deze tijd noemt ze onze omgang met de aarde en de daaruit voortgekomen ecologische crisis.

Kunnen we leren om die functionele blik waar dat kan los te laten, en weer echt te gaan kijken? Ja. Kijken begint volgens Alma bij wat ze noemt aandacht als ‘rechtvaardig waarnemen’: recht doen aan de ander. Dat betekent dat we de aandacht bewust van onszelf naar de ander verplaatsen, vanuit de intentie zorg te dragen voor de ander als een gelijkwaardige partner met unieke waarde. Rechtvaardig waarnemen is erop gericht de ander ook in zijn anders-zijn te laten floreren. Dat vergt een open houding, een bereidheid ons door de ander te laten verwonderen.

Ecologisch humanisme

In haar boek draagt Alma het ecologisch humanisme aan als nieuwe manier van kijken. Het ecologisch humanisme vertrekt vanuit het idee dat de mens deel is van een web van onderlinge afhankelijkheidsrelaties die onszelf ver te boven gaan, terwijl we er tegelijkertijd ten volle deel van uitmaken: we zijn uit hetzelfde materiaal gemaakt.

“De mens wordt gevormd in wat ik noem een zinnige wereld, met een eigen stem. Daar gaan we relaties aan met andere mensen, dieren en dingen, die ons diepe zinservaringen kunnen geven. Soms worden onze vastigheden en routines ons daarbij uit handen geslagen, maar dat creëert tegelijkertijd ruimte, en de mogelijkheid om samen boven het vanzelfsprekende uit te stijgen.” Ze pauzeert even, denkt na, en voegt dan toe: “Zingeving is een misleidend woord. Als mens zijn we net zo goed zinontvangers en zinvinders”.

Openstaan voor de ander is lang niet altijd gemakkelijk, want openheid betekent onzekerheid, zegt Alma. Maar pas vanuit aandacht kan liefde voor de ander ontstaan. In haar boek haalt ze de Ierse filosofe Iris Murdoch aan. “Murdoch zei dat liefde ontstaat in het plotselinge besef dat de ander werkelijk bestaat. Dat vind ik een prachtig idee.”

Kleine, alledaagse handelingen zijn een speeltuin voor de oefening in aandacht. “Als je in de ochtend met een kop koffie op de bank zit, kun je ook eens heel bewust stilstaan bij het voorwerp waar je koffie uit drinkt. Of wanneer je op straat loopt en een kind ziet spelen, dat volledig opgaat in zijn spel, kun je je daar vanuit aandacht mee verbinden.”

Religie en kunst

In Alma’s werk nemen religie en kunst een belangrijke rol in. Kunst kan ons helpen anders te gaan kijken, zegt ze, en zij kan ons een diepe ervaring van zin geven.“De Amerikaanse filosoof John Dewey zei dat kunst ons helpt weer te zien waar we aan voorbij zijn gaan kijken. Kunstwerken brengen ons tot stilstand, tillen ons uit onze alledaagse bezigheden en vanzelfsprekende denkkaders. Zij openen ons, prikkelen onze verbeelding en zetten ons daarna weer aan tot handelen. Handelen is de belangrijkste manier waarop ons verlangen naar zin zich kan manifesteren, maar alleen als het passie in zich draagt en zich daarmee dus onderscheidt van routine.”

Zelf ervaart ze dat bij het werk van de kunstenaar Mohsen Lihidheb, die kunstinstallaties maakt van schoenen en ander aangespoeld materiaal, afkomstig van omgekomen vluchtelingen. Door zijn kunst komen de vluchtelingen weer tot leven. “Ze worden we weer mensen met een verhaal, waarmee we ons vanuit verbeelding kunnen verbinden. Inhumane onverschilligheid reduceert een ander tot anoniem afvalmateriaal. Lihidheb wordt nergens moraliserend, maar hij nodigt ons uit te kijken naar wat er gaande is in de wereld.”

Ook religieuze tradities en verhalen kunnen volgens Alma zo’n rol spelen. Dat een groot gedeelte van de westerse bevolking zich inmiddels seculier noemt, betekent niet dat religieuze rituelen en verhalen niet langer waardevol zijn, zegt ze. Integendeel. Het is een rijkdom dat we uit zoveel tradities kunnen putten, die ook in dialoog kunnen zijn met elkaar. “Bijbelse verhalen, psalmen, maar ook soefi-gedichten zoals De samenspraak van de vogels: we kunnen ons ermee verbinden omdat ze geloofwaardig voor ons zijn. Ze gaan allemaal over diepe, menselijke verlangens en zinsvragen. Die waren eeuwen geleden niet anders dan nu.”

Hans Alma, Het verlangen naar zin: de zoektocht naar resonantie in de wereld, Uitgeverij TenHave, 22,99 euro

In de verhalenserie 'Zin in het alledaagse’ vertellen Trouw-lezers hun zingevingsverhalen. Klik hier om de verhalen uit deze reeks terug te lezen, en de podcast bij de serie te beluisteren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden