Bouwvakkers bij het Lusailstadion in Qatar, een van de nieuwe stadions voor het WK voetbal in 2022. Duizenden arbeidsmigranten werken onder erbarmelijke omstandigheden aan de bouw.  Beeld AFP
Bouwvakkers bij het Lusailstadion in Qatar, een van de nieuwe stadions voor het WK voetbal in 2022. Duizenden arbeidsmigranten werken onder erbarmelijke omstandigheden aan de bouw.Beeld AFP

Filosofisch ElftalMensenrechten

Zijn wij allemaal verantwoordelijk voor het WK in Qatar?

‘Het is niet aan de bondscoach of spelers om over politieke zaken te praten’, antwoordde Louis van Gaal op de vraag of spelers van het Nederlands elftal zich zullen uitspreken over de mensenrechten en arbeidsomstandigheden in Qatar, waar Oranje volgend jaar deelneemt aan het WK voetbal. Heeft hij een punt?

Het WK voetbal in Qatar wordt nu al een van de meest omstreden sporttoernooien in de geschiedenis genoemd. ‘Als het Oranje lukt om daar te scoren, dan zal het gejubel klinken in stadions waar het bloed van de doden bedekt wordt door de grasmat’, schreef John Graat zaterdag 20 november in Trouw.

Het is bekend dat Qatar het WK kocht met steekpenningen, en duizenden arbeidsmigranten onder erbarmelijke omstandigheden aan de bouw van de WK-stadions en infrastructuur liet werken tegen minimale of geen beloning, totdat ze ziek van de hitte en uitputting bezweken. Valt het dan wel te verantwoorden om in Qatar te gaan voetballen? Wie is in deze situatie verantwoordelijk: alleen degenen die het WK organiseren, of ook de voetballers en iedereen die zich op de een of andere manier verbindt met het WK?

Karim Benammar Beeld
Karim Benammar

Filosoof Karim Benammar, die zijn debuut maakt in het Filosofisch Elftal (zie kader), denkt dat het gevaarlijk kan zijn om veel morele ophef te creëren rondom het WK in Qatar. “Het is een afleiding waardoor fundamentelere kwesties uit het zicht raken. De uitbuiting die gepaard gaat met het WK is zeker erg, maar onderdeel van een veel groter onrecht. We weten dat er in het Midden-Oosten nog tal van andere vormen van uitbuiting zijn, en in andere regio’s ook. Nu klinkt het geluid dat het moreel verwerpelijk is als voetballers gaan spelen in Qatar, of dat ze zich op z’n minst over de situatie moeten uitspreken. Dat vind ik een geval van wel de splinter in het oog van de ander zien, maar niet de balk in je eigen oog. De splinter is dat je vindt dat voetballers een statement moeten maken over de mensen die de stadions in Qatar hebben gebouwd – een heel specifiek detail. De balk is hoe wij met onderdrukking in allerlei landen ter wereld omgaan. Niet alleen de voetballers hebben een relatie met Qatar, maar wij allemaal. Misschien heeft het bedrijf waar jij voor werkt economische relaties met Qatar, of de bedrijven van wie jij producten koopt. Daar kunnen we ons beter druk om maken, want daarbij is sprake van een directe relatie. De beslissing om het WK in Qatar te houden is gemaakt door de Fifa. Die is dan ook verantwoordelijk hiervoor, niet de voetballers.”

Denker des Vaderlands Paul van Tongeren vindt dat de voetballers wel degelijk verantwoordelijkheid dragen. “De hoofdverantwoordelijkheid ligt inderdaad bij de Fifa. Maar de voetballers zijn medeverantwoordelijk, want zij doen expliciet mee aan een evenement waar heel kwalijke kanten aan zitten. Dat dit onrecht deel uitmaakt van een groter onrecht is nog geen reden om er daarom maar niets aan te doen. Natuurlijk is het goed om ook te kijken naar je eigen verantwoordelijkheid. Als ik als supporter in mijn woonkamer naar de WK-wedstrijden kijk, ben ik ook deels medeplichtig, hetzij veel minder dan de voetballers. Ik maak daardoor reclame-inkomsten mogelijk en wakker de WK-rage verder aan. Je kunt zeggen: als ik niet kijk, verandert er niks, dus het maakt niet uit wat ik doe. Maar ook in de ethiek heb je korte- en langetermijndenken. En dat dit op de korte termijn niks oplevert, sluit niet uit dat het dat op de lange termijn wel doet. Als anderen zien dat ik het WK bewust niet volg en ik uitleg waarom kan dat meer bewustzijn creëren over onrechtvaardigheidskwesties. Hetzelfde geldt voor voetballers die laten merken een WK in Qatar verwerpelijk te vinden.”

Benammar: “Maar atleten kunnen geen directe invloed uitoefenen op de beslissing om het WK in Qatar te houden. Je kunt dan beter kritisch zijn over het feit dat er in het mannelijke profvoetbal nog een enorme angst bestaat voor uit de kast komen. Daar kunnen voetballers namelijk wel echt verschil maken, en door meer dan alleen symbolisch met een LHBTQ-regenboogband te spelen.

Voor WK-supporters ligt dit anders. Zij hebben namelijk wel directe invloed: met waar jij je geld aan uitgeeft, steun je bepaald gedrag. Dus zij moeten bijvoorbeeld de afweging maken of ze naar Qatar gaan, en daarmee dit evenement steunen, of niet. Verantwoordelijkheid nemen is pas zinvol als je ook werkelijk iets kunt veranderen. Anders wek je enkel morele verontwaardiging op die verder geen effect heeft.”

Paul van Tongeren Beeld
Paul van Tongeren

Van Tongeren: “Ik zou verantwoordelijkheid niet reduceren tot de effecten die je ermee in de buitenwereld kunt bereiken. In de term ‘verantwoordelijkheid’ ligt het woord ‘antwoord’ besloten. Verantwoordelijkheid nemen heeft te maken met antwoord geven op een situatie. Dat begint bij de manier waarop je iets waarneemt. Bijvoorbeeld door onrecht te herkennen als onrecht. Of jij onrecht ziet of niet ziet, heeft geen direct effect in de buitenwereld, maar is wel een gedaante van je verantwoordelijkheid. Het goede doen is nooit nutteloos, ook als het geen waarneembaar effect heeft. Om het met een cliché uit te drukken: het gaat er ook om dat je jezelf in de spiegel kunt aankijken. Daarnaast heeft het wel degelijk onmiddellijk effect als voetballers weigeren in Qatar te spelen, zeker als ze het collectief doen – onder andere op het toernooi en op de discussie over hoe ons leven verbonden is met onrecht. Het zou schitterend zijn als de Fifa door zijn eigen voetballers gecorrigeerd zou worden.”

Nieuw in het elftal: Karim Benammar

Karim Benammar (1966) is filosoof en spreker. Hij geeft lezingen en workshops aan bedrijven en organisaties. Thema’s waar hij zich mee bezighoudt zijn onder andere economie en ecologie. Benammar is auteur van Overvloed (2005), Reflectietools (2006), Reframing – the art of thinking differently (2012) en Denken over geld en waarde (2013). In het Filosofisch Elftal neemt hij de plek in van Marli Huijer.

Lees ook:

Louis van Gaal spreekt zich niet uit over Qatar: ‘Er is overal wel wat’

Bondscoach Louis van Gaal en Georginio Wijnaldum spreken zich na kwalificatie voor het WK Voetbal niet uit over de situatie in gastland Qatar. Ze vinden politiek een zaak van de KNVB.

In het Filosofisch Elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee filosofen uit een poule van elf. Lees hier eerdere afleveringen terug

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden