De filosoof biedt hulp

Zijn we zelf verantwoordelijk voor de problemen in de wereld?

De kolencentrale van Nuon in de haven van Amsterdam. Beeld Hollandse Hoogte / Berlinda van Dam

Kan de filosofie helpen bij de aanpak van problemen? Vandaag: persoonlijke verantwoordelijkheid en wereldproblematiek. Hoe bepalen we ons aandeel en hoe handelen we daarnaar? Door kritisch te reflecteren op het begrip verantwoordelijkheid, betoogt filosoof Wouter Mensink.

Hoe verantwoordelijk ben je als individu voor grotere maatschappelijke problemen zoals de opwarming van de aarde, de vervuiling van de oceaan of moderne slavernij? De mogelijkheden om verantwoord te consumeren zijn eindeloos. Maar hoeveel kun je doen en hoeveel moet je doen? Wouter Mensink, filosoof en auteur van het boek ‘Kun je een betere wereld kopen? De consument en het fairtrade-complex’ (2015) gaat in op deze kwestie.

Hoe groot is onze verantwoordelijkheid en hoe handelen we daarnaar?

“Om daarachter te komen moet je eerst weten wat er precies van je wordt gevraagd en door wie. Er is een verschil tussen verantwoordelijkheid hebben en verantwoordelijkheid krijgen. Ik zie verantwoordelijkheid als een rol die we vaak onbewust op ons nemen omdat we daar herhaaldelijk voor worden uitgenodigd door verschillende partijen. Bijvoorbeeld door de overheid, die heeft het vaak over de eigen verantwoordelijkheid wanneer het gaat over duurzaam wonen, recyclen, bewust consumeren: de nadruk ligt dan sterk op wat de Nederlander daar zelf aan kan bijdragen.”

Zijn er nog meer partijen die ons op die manier ter verantwoording roepen?

“Ja, ook de markt stuurt aan op wat de consument zelf kan doen voor een betere wereld, bijvoorbeeld door producten te voorzien van labels en keurmerken. De gedachte daarachter is: ‘Wij bieden de juiste producten aan, maar het is aan jullie om vervolgens ook de ‘juiste’ keuze te maken’. Dat haakt in op het idee dat de klant koning is en met zijn koopgedrag de gang van zaken beïnvloedt.”

Netherlands. Amsterdam, 02-04-2015. Photo: Patrick Post. Portret van Wouter Mensink. Beeld Patrick Post

Kunnen we op een ethische manier consumeren?

“Dat is helemaal nog niet zo makkelijk en dat was voor mij ook de aanleiding om er een boek over te schrijven. Als je de rol van verantwoordelijke consument namelijk écht serieus wil nemen, dan kost dat ontzettend veel tijd. De herkomst van producten achterhalen is vaak een enorme zoektocht en er zijn zoveel keurmerken en labels dat je door de bomen het bos niet meer ziet. Vaak is het ook nog onduidelijk wat de labels precies inhouden en of het wel écht garant staat voor de juiste keuze. De regels die gelden voor labels worden namelijk voor een deel door de markt zelf opgesteld en gereguleerd. Daar worden wel Kamervragen over gesteld, maar de politiek vindt uiteindelijk dat de markt het zelf mag oplossen.”

Kun je er ook voor kiezen om die verantwoordelijkheid niet op je te nemen?

“Ja, je kunt ook denken ‘Ik neem die rol niet op me, het is niet mijn taak’. In plaats van te focussen op bewust consumeren kun je bijvoorbeeld ook besluiten om druk uit te oefenen op de overheid zodat door regelgeving bepaalde zaken worden aangepakt. Dat zie je nu ook in de duurzaamheidsdiscussie gebeuren, de roep wordt steeds sterker dat ook het bedrijfsleven moet bijdragen en dat de verantwoordelijkheid minder bij individuen moet worden neergelegd. Feitelijk gezien hebben we natuurlijk ook veel minder invloed dan grote bedrijven. Joeri Scholtens (onderzoeker verbonden aan de Universiteit van Amsterdam, red.) berekende laatst in een artikel dat als een miljoen mensen een jaar lang maatregelen nemen om hun CO2-uitstoot te beperken, door bijvoorbeeld het vliegtuig te laten staan en minder vlees te eten, dat die reductie in CO2 gelijk staat aan slechts één jaaruitstoot van een willekeurige kolencentrale in Nederland.”

Wordt er teveel van het individu gevraagd?

“Ja, dat denk ik wel. Natuurlijk is het wenselijk dat we stilstaan bij de manier waarop we in de wereld staan en welke keuzes we maken, maar het is wel belangrijk om op een redelijke manier om te gaan met morele druk. De verantwoordelijkheid voor eerlijke productie moet worden gedeeld. De kosten van een productieproces worden altijd ergens neergelegd. Neem bijvoorbeeld bananen: of de plukkers moeten lage lonen accepteren, of de Nederlandse consument betaalt wat meer. Maar als eerlijke handel tot gevolg heeft dat dagelijkse levensmiddelen voor velen onbetaalbaar worden, dan is dat een ander probleem. Dan is er sprake van problematiek van betaalbaarheid en het niet kunnen voorzien in basisbehoeftes. Dat zijn problemen die een eigen aanpak vereisen.”

Wie is Wouter Mensink? 

Wouter Mensink (1979) studeerde bestuurskunde aan de Universiteit Twente en filosofie aan de Universiteit van Amsterdam en promoveerde aan de Universiteit van Leiden. Hij is auteur van het boek ‘Kun je een betere wereld kopen? De consument en het fairtrade-complex’ (2015) waarin hij het werk van onder meer de filosofen Bruno Latour, Michel Foucault en Peter Sloterdijk gebruikt om aan te tonen dat eerlijke handel een collectief probleem is dat publieke discussie vereist.

Lees ook: 

Een keurmerk vervangt nooit de eigen verantwoordelijkheid van een bedrijf

Het debat over keurmerken leidt af van waar het echt om gaat, en dat is eerlijk delen met boer en arbeider, betoogde Ioan Nemes, expert bedrijven en mensenrechten bij Oxfam Novib, eerder in deze krant.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden