Filosofisch elftal Beeld
Filosofisch elftal

Filosofisch elftalGevoelssamenleving

Zijn we tegenwoordig voelers in plaats van denkers?

Het is niet meer ‘ik denk, dus ik ben’, maar ‘ik voel, dus ik ben’, zei cabaretier Peter Pannekoek in zijn oudejaarsconference. Het Filosofisch elftal buigt zich over de vraag: zijn we tegenwoordig voelers in plaats van denkers?

Alexandra van Ditmars

Cabaretier Peter Pannekoek analyseerde Nederland in zijn oudejaarsconference als een ‘gevoelssamenleving’. Steeds meer mensen gaan volgens hem af op ‘het gevoel dat iets niet klopt’ en niet op wetenschappelijke of journalistieke bronnen – denk aan complotdenkers. De beroemde uitspraak van filosoof René Descartes (1596-1650), ‘ik denk dus ik ben’, gaat in zijn ogen niet meer op. “Het is niet meer ‘ik denk dus ik ben’, maar ‘ik voel dus ik ben’”, aldus Pannekoek. Is dat inderdaad het geval?

Fleur Jongepier, docent toegepaste ethiek en onderzoeker aan de Radboud Universiteit, heeft niet het idee dat we in een gevoelssamenleving leven. “Emoties zijn in veel facetten van ons leven nog steeds ondergesneeuwd. In maatschappelijke en politieke debatten, maar ook in persoonlijke relaties en op de werkvloer spelen ze vaak nog steeds geen belangrijke rol. Van oudsher worden ratio en emotie tegenover elkaar gezet, en dat zie je nog steeds. Omdat emoties worden weggezet als irrationeel, worden ze vaak niet serieus genomen.

“Terwijl emoties in veel gevallen juist rationeel zijn. Als je ‘rationeel’ opvat als ergens goede redenen voor hebben, is het bijvoorbeeld heel redelijk om alles uit je handen te laten vallen en bij de pakken neer te zitten na een sterfgeval. Er hoeft niet altijd sprake te zijn van een contrast tussen emoties en rationaliteit. Redenen kunnen prima emotioneel zijn.”

Filosoof en schrijver Désanne van Brederode herkent de trend juist wel. “Sociale media en veel media überhaupt, zoals talkshows, spelen daarbij een grote rol. Die zijn erop gericht om direct reacties uit te lokken. Terwijl vertraging essentieel is om op een gezonde manier met emoties om te gaan. Mijn ouders schreven ingezonden brieven naar de krant als ze zich ergens kwaad om maakten. Dat was vanuit emotie, maar ze moesten er wel een avond voor gaan zitten, maakten een kladje, lazen het nog eens na. Nu gooit iedereen zomaar alles online. Terwijl die vertragende stappen juist van belang zijn, want daarin zit de ruimte voor bezinning.

“Peter Pannekoeks probleem is volgens mij ook niet zozeer dat er iets mis is met gevoelens, maar met het feit dat die momenteel geen bron van reflectie vormen en van alles legitimeren. In de zin van: ‘Ik ben boos over corona, dus ik ga rellen op het Museumplein’.”

Peter Pannekoek in het decor van zijn oudejaarsconference. Beeld Hans Peter van Veldhoven
Peter Pannekoek in het decor van zijn oudejaarsconference.Beeld Hans Peter van Veldhoven

Jongepier: “In coronatijd zie je inderdaad dat emoties ook schade kunnen aanrichten. Maar het zou zonde zijn om daardoor te denken dat woede, verdriet of angst slecht zijn. Je kunt voorstander zijn van meer emoties in ons publieke discours, zonder dat je zegt dat het altijd verstandig of behulpzaam is om alleen maar uit emotie te reageren.”

Van Brederode: “Daarvoor is het denk ik van belang om onderscheid te maken tussen emoties en gevoelens. Ik zie een emotie als iets wat snel kan opkomen, maar ook weer snel kan wegzakken. Een gevoel is meer een onderstroom. Bijvoorbeeld als je je op veel levensterreinen gelukkig voelt, maar toch vanwege een sterfgeval door verdriet wordt overvallen. Dat verdriet neemt je tijdelijk volledig in beslag, maar het gevoel van geluk en tevredenheid wordt er niet wezenlijk door aangetast. Een emotie is een vluchtige sensatie, terwijl bij een gevoel ruimte voor bezinning en rust zit – al zijn er ook denkers die de termen juist andersom gebruiken. Maar waar het om gaat, is dat je kijkt: is dit slechts een bevlieging of gaat het echt ergens over? Dat zorgt ervoor dat je niet meteen reageert bij elke sensatie.”

Jongepier: “Je hoeft niet meteen te handelen naar je emoties, maar je moet ze wel erkennen. Ook als ze irrationeel zijn, want dat kan natuurlijk ook. Als je dat niet doet en jezelf de mond snoert door te zeggen: ‘dit is onzinnig, dit mag er niet zijn’, dan neemt een emotie vaak een andere vorm aan: je wordt hard, afstandelijk, snauwt misschien iemand af. Dan had je beter eerst kunnen aangeven: ik merk dat ik boos word. Ook bij anderen is het van belang om te kijken welke emoties ze hebben en waar die vandaan komen, in plaats van ze bijvoorbeeld als wappies of gevaarlijke rellers weg te zetten. De emoties van boze tegenstanders van het coronabeleid kunnen een goede graadmeter zijn voor wat er in de maatschappij speelt – waarschijnlijk gaat het om veel meer dan enkel de lockdowns. Het is een uitnodiging om iemand te vragen: hoe komt het dat je je zo voelt?”

Van Brederode: “Dat inlevingsvermogen mis ik vaak bij onze huidige omgang met emotie en gevoel. We praten graag eindeloos over hoe onze jeugd doorwerkt in ons huidige handelen, maar ons zintuig voor de gevoelens van anderen lijkt langzaam af te sterven.”

Jongepier: “Op veel plekken is nog steeds te weinig ruimte voor emotie. Kijk bijvoorbeeld naar de wetenschap: onderzoekers proberen alles waar ze om geven weg te poetsen omdat het ze minder objectief, en daarmee minder wetenschappelijk, zou maken. Terwijl het heel logisch is dat bijvoorbeeld een klimaatwetenschapper boos of verdrietig is over het mondiale klimaatbeleid. Door die emoties te benoemen kun je denk ik juist objectiever werk leveren: door te erkennen en benoemen wat er speelt, geef je anderen ook de ruimte om daarop te reageren en je eventueel uit te dagen anders te denken én te voelen.”

Van Brederode: “Het lijkt mij een goed plan om vaker enkel naar onze emoties te kijken. Stop ze niet weg, maar schiet ook niet meteen in het handelen. Laat ze er gewoon zijn. Een plantje dat je poot kan niet groeien als je het elke dag uitgraaft om te kijken of het al wortels heeft. Dat geldt voor veel emoties en gevoelens ook. Gun jezelf tijd, dan zie je vanzelf of je er iets mee moet.”

In het Filosofisch Elftal legt Trouw een actuele vraag voor aan twee filosofen uit een poule van elf. Lees hier eerdere afleveringen terug

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden