Het mozaïek ‘The Golden Rule’ in het hoofdkwartier van de Verenigde Naties in New York.

AnalyseReceptorbenadering

Zijn mensenrechten nou universeel of niet?

Het mozaïek ‘The Golden Rule’ in het hoofdkwartier van de Verenigde Naties in New York.Beeld Reuters

De Vrije Universiteit heeft de Chinese financiering stopgezet voor onderzoek naar mensenrechten. Maar het achterliggende idee, de receptorbenadering, lag al langer onder vuur.

Lodewijk Dros

Toen er een storm van kritiek opstak over de steun uit China voor een onderzoek naar mensenrechten, heeft de Vrije Universiteit de financiering stopgezet, en eerder ontvangen gelden teruggestort. Maar het idee dat aan de basis lag van het onderzoek, de ‘receptorbenadering’, staat overeind. Onomstreden is die niet.

Hoogleraar Tom Zwart ontwikkelde de receptorbenadering met steun van het ministerie van buitenlandse zaken. Begin jaren tien raakte het idee in zwang. Het komt erop neer dat cultuur en religie geen obstakels, maar bouwstenen zijn voor de bescherming van mensenrechten. En er zou terughoudend moeten worden omgegaan met dwang richting niet-westerse culturen om mensenrechten te accepteren.

Mensenrechtencentrum VU staakt alle activiteiten

Op dit moment zijn alle activiteiten van het Cross Cultural Human Rights Centre van de Vrije Universiteit voorlopig stilgelegd, meldt de NOS woensdag. In een statement op de website van het centrum staat dat het de lijn van de Verenigde Naties volgt en te geloven in de universaliteit van mensenrechten.

Te terughoudend, oordeelde een van de eerste critici van deze benadering, de politicoloog en buitenlandspecialist Ko Colijn van Instituut Clingendael. Hij reageerde in 2012 afwijzend op het idee dat uitgaat van de ‘eigen zeden en gewoonten’ van een land. Hij had bedenkingen tegen al te veel omzichtigheid ‘als je een ander land de les leest’.

Uitkijken

Volgens de receptorbenadering maakt het veel uit of een samenleving modern is, met een nadruk op individuele vrijheid, of traditioneel, waar het gemeenschappelijk belang boven het individuele gaat. China, islamitische landen en Afrika vallen onder de laatste categorie. Daar houd je rekening mee bij het denken over mensenrechten, aldus deze benadering.

Dat je rekening houdt met nationale verschillen, daar is ruimte voor in mensenrechtenverdragen, zegt Lars van Troost, strategisch adviseur van Amnesty International. “Maar je moet uitkijken dat je niet aansluit bij een meerderheidsinterpretatie in zo’n land. Mensenrechten gaan voor een deel over vrijheid van individuen, die bescherming verdienen tegenover een overheid, maar ook tegenover een meerderheid. Voor je het weet zeg je: ‘Dat is nu eenmaal een masculiene cultuur, dus daar tellen vrouwen minder mee’.”

Volgens Van Troost houdt de receptorbenadering niet alleen rekening met culturele verschillen. “Ze stelt de juridische grondslag van mensenrechten ter discussie. Dat gaat wel erg ver. Hoe universeel is universeel dan nog?”

Kolonialistisch

Op die vraag heeft socioloog en filosoof Willem Schinkel, als hoogleraar verbonden aan de Erasmus Universiteit, een helder antwoord: “Universeel zijn de mensenrechten niet. Het hele idee van aan individuen gekoppelde rechten is een cultureel bepaald concept, het past bij een westers mensbeeld. Het veronderstelt een bepaalde vorm van samenleven en is dus niet neutraal. Het opkomen voor gemeenschappelijk eigendom of voor groepsrechten van inheemse volkeren past er niet goed bij.”

Bovendien zit er in het ontstaan van de mensenrechten iets kolonialistisch, zegt Schinkel. Hij verwijst daarvoor naar een van de aartsvaders van de mensenrechten, de Spaanse moraaltheoloog Francisco de Vitoria (1483-1546).

“Hij vond dat iedereen die rechten had, maar daar rechtvaardigde hij kolonisering mee. En dat is in feite niet veranderd. Westerse landen overheersen met een beroep op mensenrechten niet-westerse mensen. Met dat ballotagemiddel dwingen ze ‘ontwikkelingslanden’ tot neoliberale economische hervormingen.”

Scepsis tegenover het universele van de mensenrechten is dus op zijn plaats, zegt Schinkel, en het Westen zou wat dat betreft een toontje lager moeten zingen. “Als westerse landen de wereld met morele superioriteit de les lezen, dan is het niet zo gek dat de rest van de wereld dan zegt: en wat doen jullie, met je planetaire destructie?”

Collectivistisch tegenverhaal

Van Troost heeft zijn bedenkingen bij de culturele relativering van mensenrechten, en hij ziet nog een ander gevaar. “In wezen zijn mensenrechten vrijheden en plichten van het individu, maar in Rusland en China werken ze al jaren aan een collectivistisch tegenverhaal. Daarin staan gemeenschapswaarden en stabiliteit voorop. Dat verpakken ze in een mooi verhaal, maar het heeft een hoge prijs. Die receptorbenadering is een ondermijning van de traditionele mensenrechten, ze sluit flexibel aan bij dat tegenverhaal.”

Ook de Leidse hoogleraar Afshin Ellian staat diametraal tegenover Schinkel. “Mensenrechten”, zegt hij stellig, “zijn in Europa uitgedacht, maar niet Europees. Ze zijn voor alle mensen.”

Wie vindt dat ze niet universeel, maar westers zijn en dat anderen of andere culturen er niet aan toe zijn, heeft een ‘moreel probleem’. Ellian verwijt hen ‘cultuurrelativisme’. “Dat is in wezen racistisch, omdat het niet erkent dat mensen overal dezelfde fundamentele rechten en behoeften hebben.”

‘Receptorbenadering bereikte meer dan Obama’

De bedenker van de receptorbenadering werd door VVD-woordvoerder Han ten Broeke tien jaar geleden geprezen. Die had meer resultaat had geboekt, zo zei hij, ‘dan de Amerikaanse president Obama bij zijn laatste bezoek aan Peking’.

Ten Broeke zag in Zwarts aanpak een handvat voor een ‘modern en realistisch’ China-beleid. De minister van buitenlandse zaken, VVD’er Uri Rosenthal, voerde de receptorbenadering op tijdens zijn toespraak tot de VN-Mensenrechtenraad op 29 februari 2012.

Ellian snapt dat wel. “Lang werd gedacht dat we een zacht concept van mensenrechten nodig hadden, om de dialoog te zoeken. Het heeft niet gewerkt. Terwijl er sinds de val van de Muur wereldwijd nog nooit zoveel mensen zijn geweest die opkomen voor hun rechten, is het aantal staten dat de universele rechten eerbiedigt minder geworden. Daarbij speelt die receptorbenadering despotische regimes – China, Rusland, Iran, Noord-Korea – in de kaart. Dat de VVD dat heeft gesteund, was een naïeve vergissing.”

Wapen

Volgens Van Troost van Amnesty International sluit de receptorbenadering aan bij het verhaal dat mensenrechtenschenders graag vertellen. “Namelijk dat ze andere waarden hebben, of een ander tempo. Terwijl activisten ter plaatse hun leven wagen voor die rechten. Dan helpt het niet als we vanuit het Westen zeggen: ‘Het is allemaal multi-interpretabel, ieder zijn mensenrechten, doe het rustig aan’. Dat werkt contraproductief en ondergraaft de strijd van activisten.”

Willem Schinkel erkent dat het opgeven van het idee van de universaliteit van de mensenrechten – die dus eigenlijk westers zijn – voor mensenrechtenorganisaties als Amnesty International lastig uitpakt. “Dat wapen sla je ze daarmee uit handen, inderdaad, want die rechten zijn niet universeel. Maar Amnesty kan natuurlijk wel blijven strijden tegen onderdrukking.”

Lees ook:

Mensenrechten staan door de wereldwijde coronapandenie onder druk.

Vooral de LHBTI-gemeenschap krijgt de zwarte piet toegespeeld.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden