Gedomesticeerde dieren, die generatieslang zijn gefokt en afhankelijk van ons zijn, kunnen in de filosofie van Donaldson en Kymlicka worden beschouwd als medeburgers.

Denken over Dieren Ethiek

Ziet u uw trouwe hond ook als medeburger? Deze filosofen vinden het hoog tijd

Gedomesticeerde dieren, die generatieslang zijn gefokt en afhankelijk van ons zijn, kunnen in de filosofie van Donaldson en Kymlicka worden beschouwd als medeburgers. Beeld Nanne Meulendijks

Hoe verhouden we ons tot dieren en hoe gaan we met hen om? In de vijfdelige serie ‘Denken over dieren’ stellen we de belangrijkste denkers voor die kunnen helpen een antwoord te vinden op die vragen. In de tweede aflevering: filosofen-echtpaar Sue Donaldson en Will Kymlicka.

Heeft u er weleens over nagedacht om op te komen voor de huisvesting van straatratten? Of om uw trouwe hond of kat niet alleen als huisdier te zien, maar ook als medeburger ? Filosofen Sue Donaldson en Will Kymlicka vinden het hoog tijd. En als u toch bezig bent, kunt u dan ook proberen om een roedel herten voortaan als soevereine natie te zien?

Toegegeven, het gedachtegoed van dit Canadese echtpaar is even wennen. Maar de dierfilosofie hebben ze er blijvend mee veranderd. “Iedereen die daar nu mee bezig is, verhoudt zich tot hun denken”, zegt filosoof Eva Meijer, die gepromoveerd is op de politieke stem van dieren. “Het is een nieuw ijkpunt.”

Donaldson en Kymlicka zetten hun gedachten uiteen in het boek ‘Zoopolis. A Political Theory of Animal Rights’ (2011), dat ze samen schreven. “Ze laten je op een volstrekt andere manier naar dieren kijken dan we gewend zijn”, zegt filosoof Erno Eskens, auteur van ‘Democratie voor dieren’.

Dieren hebben rechten

Het werk heeft dieren op de kaart gezet in de politieke filosofie. Meijer: “Eerst richtte vooral de ethiek zich op de vraag hoe wij ons verhouden tot andere dieren.” Dan gaat het om vragen als: mogen we ze opsluiten? Mogen we ze opeten? “Donaldson en Kymlicka kijken in hoeverre begrippen uit de politieke filosofie, zoals burgerschap en soevereiniteit, op niet-menselijke dieren van toepassing zijn”, vervolgt Meijer. Dan gaat het om de vragen: wie hoort er bij onze gemeenschap, en op welke manier? Hoe kunnen we positieve relaties aangaan met verschillende soorten dieren?

Dat dieren rechten hebben, staat voor Donaldson en Kymlicka buiten kijf. “De filosofen Singer en Regan hebben in de jaren zeventig al duidelijk uitgelegd dat dieren morele status hebben”, zei Kymlicka eerder in een interview. “Dat hoeven wij niet opnieuw te gaan doen.” Dieren hebben die morele status, lichtte hij toe, omdat ze pijn en plezier kunnen ervaren. Daaruit volgen bepaalde grondrechten, zoals het recht om niet opgesloten of gedood te worden. Dit geldt volgens hem voor alle dieren die kunnen lijden.

Donaldson en Kymlicka waren al jarenlang betrokken bij de dierenrechtenbeweging toen ze besloten Zoopolis te schrijven. Het idee daarvoor ontstond toen het echtpaar samen in Parijs was. Terwijl ze door de straatjes slenterden, hadden ze het over het werk van filosoof Martha Nussbaum over dierenrechten. Eskens: “Dat is heel typerend voor hun filosofie. Die wordt echt in de dialoog gevormd.”

Beeld ANP

Drie groepen, met verschillende rechten

Het echtpaar kwam erachter dat ze in Nussbaums werk en de traditionele dierethiek iets misten. Bij dierenrechten ligt de nadruk meestal op negatieve rechten, zegt Eskens. “Oftewel: zaken die we niet met dieren mogen doen, zoals mishandelen. Interessant aan Donaldson en Kymlicka is dat ze daaraan positieve rechten toevoegen.” Ze onderscheiden drie groepen dieren. Elke groep heeft, naast de basale grondrechten die voor alle dieren gelden, eigen sociale rechten.

Ten eerste zijn er de gedomesticeerde dieren – boerderijdieren en huisdieren. Die moeten we zien als medeburgers, stelt het filosofenechtpaar. We hebben deze dieren generatieslang gefokt; ze zijn afhankelijk van ons. Daarom hebben wij de verantwoordelijkheid om een omgeving voor ze te creëren waarin ze kunnen floreren, vinden de twee. Deze dieren zouden daarom bijvoorbeeld recht hebben op gezondheidszorg en een dak boven hun hoofd.

Dieren als volwaardige burgers, is dat niet wat utopisch gedacht? “Valt wel mee”, zegt Meijer. “Bij veel families wordt het huisdier ook echt als gezinslid gezien. En bepaalde politiehonden hebben al recht op pensioen gekregen.”

De tweede groep zijn de wilde dieren. Zij leven autonoom en besturen hun eigen gemeenschap. Daarom moeten wij ze volgens Donaldson en Kymlicka zien als soevereine naties. Mensen mogen niet zomaar hun leefgebied binnendringen. Net zoals we dat niet zomaar mogen bij mensen uit een ander land. Deze groep heeft dan bijvoorbeeld recht op een eigen territorium dat we niet vervuilen, hoe dan ook.

De rat in de tuin

Tot slot is er nog een tussencategorie, die Donaldson en Kymlicka ‘denizens’ noemen. Dat zijn dieren die in de buurt van mensen leven, maar niet samen met mensen. Bijvoorbeeld duiven en ratten, maar ook wasberen of wilde katten. Meijer: “Zij hebben onder andere het recht om ergens te wonen en om niet negatief gestereotypeerd te wonen.” Zeggen dat ratten vies zijn mag dus niet. Meijer: “Ze brengen allang de pest niet meer over.” Je mag ze wel weren uit je huis. “Door je troep op te ruimen en alle gaatjes dicht te maken.” Maar als jij een huis koopt en in de tuin woont al een rat, dan mag je die niet wegjagen. “De tuin is dan al zijn huis, die rat heeft het recht daar te wonen.”

Donaldson en Kymlicka bepalen dierenrechten dus niet op basis van soort, maar op basis van de politieke relatie die wij met ze hebben. Eenzelfde diersoort kan daardoor tot verschillende groepen behoren. Eskens: “Als er een zwerm ganzen overvliegt, zweeft er een soevereine natie het land in. Landen ze in een park en blijven ze daar een tijdje, dan zijn het denizens. En ganzen op de kinderboerderij zijn medeburgers.” Eerder zei Kymlicka daarover: “Ik vind het heel vreemd als je denkt dat dieren maar één mogelijk leven kunnen hebben, alsof ze volledig bepaald zijn door hun biologie. Bij mensen geloven we toch ook dat ieder individu allerlei verschillende mogelijke levens kan leiden?”

Het idee voor Zoopolis kwam niet uit de lucht vallen. Kymlicka schreef al jaren over multiculturalisme voordat hij zich met Donaldson uitliet over dierenrechten. Meijer: “Bij beide onderwerpen staat dezelfde vraag centraal: hoe kunnen verschillende groepen met elkaar samenleven?” In een samenleving is er altijd een dominante groep die bepaalt wie er tot de gemeenschap behoort, stelt Kymlicka in zijn werk over multiculturalisme. Het gevolg is vaak: uitsluiting, onrechtvaardigheid. Terwijl mensen op allerlei manieren tot dezelfde groep kunnen behoren.

Als voorbeeld gebruikt hij zijn thuisland Canada. De oorspronkelijke bewoners verhouden zich op een andere manier tot Canada dan de Frans-Canadezen, en hun manier verschilt weer van die van immigranten. Elke groep heeft een andere geschiedenis en een andere relatie met het grotere geheel. Kymlicka: “Het belangrijkste is: ze horen daar dus allemaal bij, ongeacht de onderlinge verschillen.” Zijn dierfilosofie vloeit hier logisch uit voort.

Het blijft theorie

Donaldson en Kymlicka rekenen er niet op dat hun theorie ooit werkelijkheid wordt. “Het is een intellectuele uitdaging voor mensen om die als iets realistisch te zien”, zeggen ze daarover. “De hele samenleving moet ervoor op de schop.” Maar betere relaties met dieren zijn wel al mogelijk. Soms horen Donaldson en Kymlicka iets wat ze positief stemt. Bijvoorbeeld dat in Nederland de Partij voor de Dieren is gegroeid, in Duitsland een veganistische supermarktketen is geopend of dat er meer uitrengebieden voor honden komen. “Op die dagen zijn we niet pessimistisch”, zegt Kymlicka, “op die dagen hebben we hoop.”

Star Trek als inspiratie

Sue Donaldson & Will Kymlicka

Leeftijd: Beiden 57 jaar.

Functie: Kymlicka is hoogleraar filosofie aan Queen’s University in Kingston, Canada. Donaldson is zelfstandig onderzoeker en auteur.

Eetpatroon: Allebei al zo’n veertig jaar veganist.

Beïnvloed door: o.a. John Rawls, Tom Regan, Martha Nussbaum.

Invloed: Kymlicka’s werk is verschenen in meer dan dertig talen. Donaldson is minder bekend, maar haar gedachten zijn van groot belang voor al Kymlicka’s publicaties.

Fan van: Star Trek, o.a. vanwege de respectvolle manier waarop verschillende soorten in de sciencefictionserie met elkaar omgaan.

Andere publicaties: Donaldson schreef ook het veganistische kookboek ‘Foods That Don’t Bite Back’ (2000) en een jeugdboek. Kymlicka publiceerde meerdere boeken en artikelen over multiculturalisme. Ook schreef hij de bestseller ‘Contemporary Political Philosophy: An Introduction’ (2001).

Huisdieren: Adopteerden onlangs een hondje uit het asiel, Roxie.

Lees ook:

Hoe moeten we denken over dieren?

Lees hier de eerste aflevering uit deze reeks terug, met Peter Singer en Tom Regan, de godfathers van de dierethiek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden