Reportage Cabaretiers en andere predikers

Zet een cabaretier en een broeder op het podium en ze vinden elkaar

Jozef Essing en Kiki Schippers hebben een klik met elkaar: ‘We hebben hetzelfde rechtvaardigheidsgevoel’. Beeld Hanne van der Woude

Voor de voorstelling ‘Cabaretiers en andere predikers’ gaan vier geestelijken van de dominicanenorde in gesprek met vier cabaretiers. Dat levert bijzondere gesprekken op, over het leven, het geloof en ontroering. Broeder Jozef Essing en cabaretier Kiki Schippers vonden elkaar in de twijfel.

Net buiten de oude binnenstad van Zwolle staat het Dominicanenklooster, een groot neogotisch complex uit het begin van de vorige eeuw. Wie door de massieve houten deuren naar binnen gaat vangt direct een glimp op van de middeleeuws aandoende kloostergang, waar een warme herfstzon naar binnen schijnt.

Broeder Jozef Essing (84) woont sinds 1991 in het klooster. Hij is een van de deelnemers aan de voorstelling ‘Cabaretiers en andere predikers’ die door de dominicanenorde en cabaretiersopleiding de Koningstheateracademie is georganiseerd. Kwiek komt hij de trap aflopen. Terwijl hij zich een weg baant door een stelsel van gangen vertelt hij met enige weemoed over zijn medebroeders. “We zijn nog maar met zijn vijven.”

Nadat Jozef zijn witte habijt heeft aangetrokken gaat hij voor naar de kloostergang. Onderweg komt cabaretier Kiki Schippers (31) binnen. “Sorry dat ik te laat ben.” Jozef krijgt een knuffel en begint direct te stralen. Uit alles blijkt dat de twee op elkaar gesteld zijn.

Zoektocht naar antwoorden

Het idee achter de voorstelling ‘Cabaretiers en andere predikers’ is het gesprek tussen de twee beroepsgroepen. Wat hebben zij met elkaar gemeen? Waardoor raken ze geïnspireerd, en hoe zetten ze hun publiek aan het denken? Voor het project zijn vier cabaretiers aan vier dominicanen gekoppeld. Het resultaat van de gesprekken komt maandagavond op de planken tijdens een voorstelling in Den Bosch. Omdat de voorstelling direct was uitverkocht, staat er inmiddels een tweede optreden gepland voor 7 oktober.

Kiki Schippers won in 2014 de Publieksprijs en de Persoonlijkheidsprijs op cabaretfestival Cameretten. In 2017 won ze de Annie M.G. Schmidtprijs met haar lied ‘Er Spoelen Mensen Aan’. Op papier kon het contrast tussen Kiki en Jozef niet groter zijn: Kiki groeide op in een atheïstisch gezin, ze kwam tijdens haar jeugd nauwelijks in de kerk. Toch heeft ze altijd een drang naar zingeving gehad. “Ik voel me verbonden met de zoektocht naar antwoorden, maar het geloof geeft mij die antwoorden niet.”

Jozef Essing en Kiki Schippers Beeld Hanne van der Woude

Toen ze voor het eerst over het project hoorde, aarzelde ze geen moment. “Ik dacht direct: ja! Het leek me helemaal te gek.” Kiki en Jozef werden een duo tijdens een diner met alle cabaretiers en dominicanen die mee wilden werken, vertelt Kiki in de comfortabele werkkamer van Jozef, die vol staat met boeken, iconen en kruisjes. “We gingen met zijn allen eten, om te kijken wie met wie een klik had. Jozef had ‘Er spoelen mensen aan’ gehoord, een liedje over de vluchtelingencrisis. Dat sprak hem aan. We hebben hetzelfde rechtvaardigheidsgevoel.”

Geloof heeft vragen nodig

Jozef: “We vinden het schandalig wat er met vluchtelingen gebeurt en zijn het erover eens dat er iets gedaan moet worden. Maar toch blijven er altijd aarzelingen. Veel mensen zeggen ‘niet in mijn tuin’. Die aarzelingen blijven er altijd, ook bij mij”.

Kiki: “Dat vind ik het leuke aan Jozef, en dat geldt misschien wel voor alle dominicanen: ze zeggen niet dat ze de waarheid in pacht hebben.”

“Dat is ook het aardige van het leven als broeder”, vertelt Jozef. “We leven in een bepaalde traditie, met gebeden, psalmen en liederen die ons zijn aangereikt van eeuwen terug. Maar we verhouden ons ertoe: we hebben er vragen bij. Een gezond geloof heeft die vragen nodig om scherp te kunnen blijven, en om volledig in het dagelijks leven te staan. Dat is wel specifiek voor ons dominicanen.”

Kiki en Jozef gingen praten, een paar keer in het klooster en een keer in Woerden, de woonplaats van Kiki. Vaak zingen ze samen: psalmen, of liedjes van Kiki. De gesprekken zijn voor zowel Kiki en Jozef heel waardevol, ze leren veel van elkaar. Kiki: “Ik wist vooraf niet dat er gelovigen waren die tegelijkertijd ook veel twijfelen. Dat was voor mij echt een nieuw inzicht. Ik zag het geloof vooraf altijd als iets dogmatisch, als iets vaststaands.”

Jozef: “Wat ik van Kiki meekrijg is het lef en de durf om twijfels uit te spreken. Dat ik dat lastig vind is misschien een beroepsdeformatie: als prediker word je geacht steun te bieden en perspectief en hoop. Natuurlijk kun je in de preek ook vragen stellen, maar daar moet dan wel iets van een antwoord op komen. Om met de vraag te eindigen en te zeggen ‘nou weet ik het ook niet meer’: dat is echt wat anders. Het is ook heel goed dat ik door dit project uit mijn eigen wereldje word getrokken. Zelf heb ik niet altijd de drive of de vindingrijkheid om dat zelf op te zoeken. Maar ik ben dolblij als ik de kans krijg.”

Aanvankelijk wilde het duo het woord twijfel centraal stellen in de voorstelling. “Twijfel is iets waar in de maatschappij niet altijd de ruimte voor is. Meestal zijn de twijfelaars de losers, het zijn mensen die minder serieus worden genomen. Het leek ons leuk om een parabel te verzinnen, een odyssee, waarin we als hoofdpersoon iemand zouden opvoeren die geen kant kiest.”

Het plan voor de parabel over twijfel ging uiteindelijk toch de prullenbak in. Jozef en Kiki kiezen voor de kwetsbaarheid: tijdens het optreden zingen ze samen liederen, waaronder het lied ‘Niet mijn God’, dat ze samen speciaal voor de voorstelling hebben geschreven. Kiki: “We weten dat er iets gebeurt wanneer we voor mensen zingen. We hopen dat er tijdens het concertje een verbinding met het publiek tot stand komt, die openheid en ruimte voor ontroering.”

Tranen bij de ziekenzalving

Jozef: “We laten zien waardoor we zelf geraakt zijn, zonder het op te leggen, en we hopen dat daar iets van overkomt. Maar het is tegelijkertijd heel kwetsbaar, je geeft jezelf bloot. Ik kan me nog goed herinneren dat een oude medebroeder ziekenzalving ontving. We zaten in een kring om hem heen. Op een gegeven moment opende hij zijn grote werkhanden, en tekende de prior met de olie een kruis in zijn hand. Dat raakte me enorm. Voordat ik er erg in had rolde er een traan over mijn wang. Op zo’n kwetsbaar moment voel je waar het om gaat.”

Een ander woord dat tijdens gesprekken vaak terugkomt is verbinding. Kiki: “Jozef en ik zijn het erover eens dat bij ons die verbinding ontstaat wanneer we onze twijfels uiten. Ik had vooraf niet verwacht dat we daar op uit zouden komen. Er zijn namelijk ook cabaretiers en predikers die met het vingertje zwaaien en tegen hun publiek zeggen: zo en zo moet je het doen. Jozef: “Verbinding is een woord dat me uit het hart is gegrepen. Dat is ook de oorsprong van het woord religie, dat komt van het Latijnse werkwoord ‘religare’, wat verbinden betekent.”

“Wat wij delen is een speelse verwondering over het leven”, vertelt Kiki. “In onze gesprekken is er ruimte om dat niet per se te benoemen, om er een woord op te plakken zoals God. Ik vind het heel belangrijk om af en toe bij die verwondering stil te staan. In mijn werk als cabaretier zijn er heel veel momenten dat ik denk: wat ontzettend mooi dat ik dit mee mag maken, dat ik die lach en die traan bij mensen naar boven kan halen. Dat doet een prediker ook, maar voor mij kan dat ook zonder God.”

Rituele vorm

Jozef: “Wij broeders proberen dagelijks stil te staan bij dat wonder. Dat het niet bij een moment blijft, waarna je overgaat tot de orde van de dag, maar dat je er werk van maakt. Door het in een vaste, rituele vorm te gieten in de kerk zakt het niet weg en blijft het je aanporren om er iets mee te doen.”

Kiki: “Eigenlijk doe ik tijdens mijn werk iets soortgelijks. Een voorstelling is ook een soort ritueel, net als een kerkdienst. Mijn werk is iedere avond mensen een bijzondere avond te bezorgen, hen op te tillen, een nieuwe gedachte te geven, of een frisse wind door hun leven te blazen.” Lachend: “Maar wij cabaretiers hebben meer publiek!”

Jozef en Kiki gaan elkaar blijven zien, ook na de voorstellingen. Jozef: “Dat zal niet eens per maand zijn, vooral omdat de tijd zo hard gaat als je halverwege de tachtig bent. Dan krijg je de behoefte om wat rustiger aan te doen.”

Kiki: “Dat zegt hij nou wel, maar afgelopen zomer ging hij 1600 kilometer fietsen in Frankrijk.”

Lees ook: 

Nieuw begin voor dominicanenbroeders in Rotterdam: ‘We gaan iets unieks doen’

Een groep van vijf jonge dominicanenbroeders liep van Nijmegen naar Rotterdam. Daar beginnen ze een nieuwe gemeenschap. 

Wat veel mensen niet weten over Guido Weijers: hij houdt van filosofie

Cabaretier Guido Weijers deed voor zijn voorstelling onderzoek naar geluk. “Ik ben geen geluksgoeroe die vertelt wat je moet doen om gelukkig te worden. Ik vertel gewoon wat geluk nou echt is.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden