Zes uitgangspunten voor effectief verzet, als houvast en inspiratie

Protest in New York tegen de verkiezing van Donald Trump, begin november vorig jaar Beeld EPA

Terwijl onze tijd kolossale problemen kent, lijken we vergeten te zijn hoe je in verzet komt. Het filosofiefestival Brainwash buigt zich dit jaar over dat thema. Filosoof-activist Srećko Horvat en cultuurhistorica Eva Rovers over wat de vereisten zijn voor effectief protest. 'Echte verandering gaat niet langs gebaande paden.'

Al voordat ze de biografieën van Helene Krüller-Möller en Boudewijn Büch schreef, was Eva Rovers geïnteresseerd in de Franse filosoof Albert Camus. "Vooral zijn romans heb ik vroeger echt verslonden", vertelt de cultuurhistorica. Na ruim vijf jaar met Büch bezig te zijn geweest had ze de behoefte om zich meer op de actualiteit te richten.

Die wens kon Rovers gestalte geven toen uitgeverij Ambo|Anthos haar begin dit jaar vroeg om in een pamflet nieuw licht te werpen op een klassieke filosofische tekst naar keuze. "Ik moest meteen denken aan Camus' boek 'De mens in opstand' uit 1951. Verbazend relevant en uiterst bruikbaar voor onze tijd, zo constateerde ik na herlezing."

'Gevaarlijker tijd'

Net als Camus weet filosoof Srećko Horvat het nodige af van protest. De Kroaat schreef er tal van boeken over en via zijn beweging DiEM25 is hij actief betrokken bij het organiseren van verzet. Broodnodig volgens Horvat. "Onze tijd wordt steeds gevaarlijker. We hebben bijvoorbeeld te maken met een Amerikaanse president die zich bedient van uitzonderlijke doemscenario's. Hij doet zichzelf daarbij valselijk voor als redder, een soort messias. Terwijl Amerika slechts een tweet verwijderd lijkt te zijn van een kernoorlog met Noord-Korea."

Het Vaticaan stelde onlangs dan ook dat Trump apocalyptische geopolitiek bedrijft. "Een even zorgwekkende als treffende kwalificatie", aldus Horvat.

En dat is nog maar een van de grote problemen van deze tijd. De Kroaat wijst op de orkanen van afgelopen seizoen. "We zullen nog veel meer ecologische problemen voor de kiezen krijgen en ook die zullen met veel ellende gepaard gaan. We zullen meer vluchtelingenstromen gaan zien", stelt de filosoof.

Om over kwesties als groeiende ongelijkheid en structureel racisme maar te zwijgen. Wat je als individu aan zulke immense problemen kunt doen? Genoeg, vindt zowel Horvat als Rovers. Voor iedereen die verandering wil maar niet goed weet waar te beginnen, volgen hier zes uitgangspunten voor effectief verzet, als houvast en inspiratie.

Besef eerst dat het anders kan

Albert Camus waarschuwt in zijn boek over verzet voor het sussen van het 'klaarlichte denken' van de mens door ideologie - om het even welke. Uitzonderlijk gevaarlijk, vindt de Fransman, want als dat gebeurt geven mensen zich over aan een ideeënleer, waarin ze vervolgens de antwoorden op allerhande en uiterst complexe levensvragen denken te vinden. Zelf kritisch nadenken is er dan niet meer bij. In onze westerse samenlevingen is precíes dat gebeurd, stelt Eva Rovers. "We zijn steeds meer consumenten geworden. Het neoliberalisme is doorgedrongen tot in onze haarvaten. Deze vorm van kapitalisme is bovendien zo vanzelfsprekend dat we eigenlijk zijn vergeten dat het ook anders kan." Je moet er wel iets voor over hebben om dingen te veranderen, benadrukt Rovers. "Maar ook dat is allang niet meer vanzelfsprekend. We zijn gewend dat je met een swipe en een klik krijgt wat je hebben wil - van liefde tot boodschappen. Als je ergens moeite voor moet doen dan vinden we dat al snel lastig. Die kortetermijnreflex is typisch neoliberaal. We moeten weer leren te kijken naar de langere termijn, oplossingen zoeken die écht werken en niet doorsnee zijn. Klaarlicht denken is hierin onontbeerlijk."

Zet vervolgens kleine stappen

Als je eenmaal beseft dat het anders kan, dan is het zaak om in beweging te komen. Maar hoe doe je dat? Volgens Srećko Horvat is er bij veel mensen sprake van 'interpassiviteit', een uitdrukking die komt van de Oostenrijkse filosoof Robert Phaller. "Het gaat om het uitbesteden van betrokkenheid. Iemand die interpassief is, doet niet actief mee met een gebeurtenis, ook al voelt hij het wel zo. We zijn bijvoorbeeld van meer nieuwsfeiten dan ooit op de hoogte. In die zin zijn we heel erg betrokken bij alles wat er gebeurt in de wereld. Maar door al die kennis raken we vooral geïntimideerd en verlamd. Het resultaat is dat de overgrote meerderheid van de bevolking met het gevoel zit dat zij geen rol van betekenis kan spelen bij het tot stand brengen van verandering. Maar met kleine stapjes kun je heel ver komen." Er zit een enorme potentie in ons, zegt Horvat. "We moeten beseffen dat we onderdeel zijn van een groter collectief. In dat geheel is elk individu belangrijk. Laat eenieder beginnen met te doen wat hij kan: minder vlees eten, vluchtelingen helpen of wat dan ook. Wie zijn eigen gedrag verandert, verandert de wereld om hem heen een beetje en beïnvloedt daarmee ook het gedrag van anderen."

Zoek daarna naar verbinding

Maar actief zijn in je directe omgeving is nog maar het begin, stelt Horvat. "Als je actief bent in je buurt of stad, is het belangrijk om verbinding te zoeken met gelijkgestemden op andere plekken in de wereld. Onze problemen zijn mondiaal dus we moeten ons ook op diezelfde schaal organiseren. Zo creëren we een protest- en bevrijdingsbeweging die de hele planeet bereikt en niet geaffilieerd is met een bepaalde ideologie. Wat je als individu doet heeft zo een veel groter bereik. Samen zijn al die initiatieven van grote betekenis."

Tekst gaat verder onder de afbeelding 

Palestijnse en Israëlische vrouwen dansen, begin deze maand, met elkaar tijdens een protestmars op de Westelijke Jordaan-oever. Ze willen dat er een eind komt aan het Palestijns-Israëlisch conflict. Beeld EPA

Pleit steeds voor universele verandering

Ook Camus onderscheidt verschillende niveaus die met elkaar in verbinding staan. "Opstand is volgens hem zowel individueel als collectief", zegt Rovers. "Je komt in opstand voor wat jij zelf belangrijk vindt, waar je waarde aan hecht. Maar dat bevecht je niet enkel voor jezelf maar ook voor anderen. Anders ben je volgens Camus bezig met revolutie. Die is egoïstisch en niet inclusief.

Mensen die bijvoorbeeld protesteren tegen de komst van een asielzoekerscentrum, eisen iets voor zichzelf wat zij die asielzoekers niet gunnen. Dat gaat niet om idealen, maar over angst. Bovendien is verandering die op deze manier bereikt wordt nooit duurzaam. Een doodlopende weg dus."

Gebruik nimmer geweld

"De grens van de opstand ligt bij de vrijheid van de ander", vindt Rovers. "Tast je die aan, op wat voor manier dan ook, dan is er sprake van onderdrukking en dat is nooit een goede basis voor verandering. Opstand gaat daarmee op een fundamenteel niveau over vrijheid: de vrijheid van de ander en die van jezelf. Vrijheid om op te komen voor wat je belangrijk vindt. Bovendien is geweld in onze samenleving doorgaans taboe. Je verliest er veel sympathie mee."

Ook volgens Srećko Horvat is het gebruik van geweld weinig productief, maar om andere redenen dan Rovers aandraagt. "Je kunt met molotov-cocktails naar politieagenten gooien of auto's in brand steken, veel haalt het niet uit. Tegen ordetroepen kun je toch niet op en er zijn altijd meer auto's. Het zet geen zoden aan de dijk. Maar let wel, het geweld komt in eerste instantie meestal niet van demonstranten maar van de overheid. Dat was bijvoorbeeld het geval bij de G20-top in Hamburg afgelopen zomer. Daar werden fundamentele rechten van demonstranten geschonden. Maar zo wordt het niet in de berichtgeving gepresenteerd."

Tekst gaat verder onder de afbeelding 

Vrouwen protesteren, oktober vorig jaar, bij de Trump Towers in New York tegen seksistische uitspraken van -toen nog- presidentskandidaat Donald Trump Beeld Photo News

Wees zo nodig constructief ongehoorzaam

Geen geweld dus, zeggen Rovers en Horvat. Een constructieve houding levert veel meer op, zegt de Kroaat. "Want het is niet voldoende om een standvastig 'nee' te laten horen, er moet ook een stevig 'ja' klinken.'

Anders gezegd, weet ook wat je wél wilt. Kom met doordachte en goed uitgewerkte plannen en programma's die de wereld beter maken. Vraag vervolgens om medewerking van overheden en het bedrijfsleven. Als zij die vervolgens niet verlenen, wees dan burgerlijk ongehoorzaam en probeer de voorgestelde maatregelen toch te realiseren. Dat is niet makkelijk, dat besef ik. Maar de wereld veranderen gaat zelden langs gebaande paden."

Brainwash Festival

Eva Rovers en Srećko Horvat zijn twee van de vele sprekers op het jaarlijkse Brainwash Festival. Vandaag trapt het festival af met een gesprek tussen Richard Dawkins en Lawrence Krauss. Volgende week, en dan vooral op zaterdag, volgen tientallen andere sprekers. Onder hen: Dirk de Wachter, Roman Krznaric, René ten Bos, Simone van Saarloos, Evgeny Morozov, Philipp Blom, Marja Pruis, Awee Prins, Naomi Klein en Yanis Varoufakis. Voor meer informatie: brainwashfestival.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden