SITE artikel column Eva Meijer Beeld Trouw
SITE artikel column Eva MeijerBeeld Trouw

ColumnEva Meijer

Zeker, goed samenleven is een gedoe, maar slecht samenleven ook

Ik zal alles wel weer te serieus nemen, maar soms lijkt het alsof de mensen elkaar niet willen begrijpen.

‘Een gesprek begint/ met een leugen’, schrijft de Amerikaanse dichter en essayist Adrienne Rich. In het gedicht Cartographies of Silence laat ze zien op welke manieren mensen elkaar moedwillig niet verstaan en anderen tot stilte dwingen. Het is alsof je op een ijsschots zit die afdrijft, schrijft ze, alsof je machteloos staat tegenover een natuurkracht, terwijl je zogenaamd dezelfde taal spreekt.

In het verkiezingsdebat lijkt iedereen op losse ijsschotsen te zitten, er vooral op uit om die van een ander in kleinere stukjes te splijten. Dat lijkt misschien noodzakelijk, maar het berust op een pover beeld van democratie. Politiek filosoof Iris Young schetst een alternatief. Ze maakt daarvoor een onderscheid tussen twee manieren van denken over democratie.

In het eerste model wordt democratie gezien als een proces waarin de voorkeuren van burgers bij elkaar worden opgeteld. Die voorkeuren zijn met elkaar in strijd en een goed functionerende democratie zorgt ervoor dat die strijd eerlijk is. Kiezers jagen hun individuele ­belangen na, politici spelen hierop in door beleid te kiezen dat stemmen oplevert. Zo volgen politieke keuzes uit een optelsom van individuele belangen. Democratie is in dit model een competitie, want verschillende individuen hebben verschillende belangen. Stemmen wordt gezien als de belangrijkste politieke daad.

Voorkeuren van burgers worden beschouwd als een vaststaand gegeven

Volgens Young is dit beeld problematisch: de voorkeuren van burgers worden beschouwd als een vaststaand gegeven, er is geen betekenisvolle publieke sfeer en het ziet de rede als rekenmachine. Er is geen ruimte voor normativiteit: een normatief oordeel wordt gezien als ook maar een emotie, als iets volkomen subjectiefs.

Het tweede model noemt Young deliberatief. Hierin houdt democratie meer in dan het optellen van belangen: het is een dialoog over die belangen en de problemen, conflicten en eisen die ermee samenhangen. In die dialoog worden verschillende argumenten en politieke voorstellen onder de loep genomen. In plaats van het grootste aantal belangen staat het beste collectieve oordeel centraal, op basis van inclusiviteit, gelijkheid, redelijkheid en gemeenschappelijkheid.

Het eerste model beschermt weliswaar tegen tirannie, maar het tweede vangt daarnaast wat we belangrijk vinden in een democratie. Er is ruimte voor samenwerking, groei, voor het bespreken van collectieve problemen, misschien zelfs voor het vergroten van rechtvaardigheid. Er kan iets nieuws ontstaan.

Nou zeg, dat klinkt wel als een hoop gedoe – zeker, goed samenleven is een gedoe. Maar slecht samenleven ook. En we zijn op veel plekken al met elkaar in gesprek.

Ja maar dat klinkt alsof we het allemaal met elkaar eens moeten zijn en we willen toch niet hetzelfde – nee, het gaat er juist om dat het verschil beter gearticuleerd kan worden.

Bovendien is het zonde om je leven in lelijkheid door te brengen.

En wie weet komen we door beter in gesprek te gaan nog weleens op iets echts uit. Zoals Rich, die aan het eind van het gedicht schrijft dat ze toch voor de woorden blijft kiezen, voor deze gesprekken, waar van tijd tot tijd de waarheid uitbreekt, vochtig en groen.

Eva Meijer (1980) is filosoof, schrijver en singer-songwriter. Ze promoveerde op de politieke stem van het dier en in 2011 debuteerde ze met de roman ‘Het schuwste dier’. Voor Trouw schrijft ze tweewekelijks een column. Lees ze hier terug.

Lees ook:

De verkiezingsstrijd zit vol grote beloftes, maar de premier lijkt onaantastbaar

Bijna alles is uitzonderlijk aan de verkiezingscampagne van 2021: de radicale ideeën, de toenadering tussen partijen, en de schijnbaar onaantastbare positie van de VVD.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden