De Egyptische Ismail Mohamed.

Analyse Arab barometer

Wordt de Arabische wereld minder religieus?

De Egyptische Ismail Mohamed. Beeld Eman Helal

Wordt de Arabische wereld iets minder religieus? Onderzoek van de BBC en Princeton wijst in die richting. Hoogleraar islamstudies Karin van Nieuwkerk is voorzichtig in deze blik op Egypte. 

De maan, het symbool van de islam, gaat nog lang niet onder, maar wisselt de afgelopen jaren langzaam maar zeker van stand. Iets minder mensen in het Midden-Oosten en Noord-Afrika noemen zich religieus. Dat blijkt uit de Arab Barometer, een onderzoeksproject van de BBC en Princeton University. In 2013 noemde 8 procent zich ‘niet religieus’, in 2019 was dat 13 procent. In de leeftijdscategorie onder de dertig jaar laat de tendens zich het sterkst zien. Van hen zegt 18 procent niet religieus te zijn.

Voor het onderzoek werden 25.407 mensen uit tien landen geïnterviewd over hun opvattingen omtrent religie, politiek en samenleving. Op de vraag naar hoe je jezelf zou beschrijven waren vier antwoorden mogelijk: ‘religieus’, ‘ietwat religieus’, ‘niet religieus’ en ‘weet niet’.

Van de Tunesiërs noemde meer dan 30 procent zich niet-religieus, net als bijna 30 procent van de Libiërs. In Marokko was dat ruim 10 procent. Turkije maakt geen onderdeel uit van het onderzoek. Maar vorig jaar toonde een rapport van het Turkse ministerie van onderwijs daar ook aan dat heel wat jongeren zich afkeren van de islam.

Niet al te grote conclusies

Hoogleraar islamstudies Karin van Nieuwkerk van de Radboud Universiteit in Nijmegen doet veldonderzoek in Egypte naar niet-religieuzen met een koptische of islamitische achtergrond. Vorig jaar stelde ze een bundel met artikelen van onderzoekers samen, ‘Moving in and out of islam’, over bekering tot en afscheid nemen van de islam. Ze waarschuwt ervoor grote conclusies te verbinden aan de cijfers van de BBC en Princeton.

Seks, geloof en politiek – al die dingen liggen zo gevoelig, dat je er niet zomaar vanuit kunt gaan dat mensen open over deze onderwerpen praten. Of ze de trend in Egypte herkent? “Ik durf op basis van mijn onderzoek niet van een duidelijke trend te spreken. Wel zijn niet-religieuzen steeds meer zicht- en hoorbaar. Dat komt door de recente opkomst van sociale media, waarop je je anoniem kunt uiten. Maar dat wil niet per se zeggen dat hun aantal toeneemt.”

Net als in sommige andere landen in de regio is het in Egypte lastig om uit te komen voor afvalligheid. “Mensen die het geloof verlaten houden rekening met hun familie. De pijn die ze kunnen berokkenen kan mensen in de kast houden.”

Wetsvoorstel om atheïsme te verbieden

En dan is er de staat. Wie zich uitspreekt tegen de Profeet of het geloof krijgt te maken met de blasfemiewetten, en kan in de gevangenis belanden. Zoals de 26-jarige Sherif Gaber, een atheïstische blogger die bekend werd met zijn satirische video’s. Hij is in 2013 een paar maanden vastgezet en heeft geldboetes moeten betalen. Vanuit een schuiladres liet hij eind vorig jaar weten dat hij het land niet uitkomt. Er lopen nog twee aanklachten tegen hem.

In december 2017 is er een wetsvoorstel ingediend om atheïsme te verbieden. Dat haalde het niet. Maar aan de andere kant werd een café dat van atheïsten zou zijn, gesloten. En de afgelopen jaren hebben de staatsmedia er heel veel aandacht aan besteed. In tv-programma’s werden de atheïsten schreeuwend de studio uitgejaagd, vertelt Van Nieuwkerk. “Ook de islamitische universiteit Al-Azhar - in zekere zin een verlengstuk van de staat – voert een campagne tegen atheïsme. Zij willen jongeren weerbaar maken tegen anti-religieuze argumenten die ze op internet tegenkomen.”

“Nee”, zegt Van Nieuwkerk, “We kunnen zeker niet zeggen dat het regime openstaat voor atheïsme. Maar de opstelling van de staat is me niet altijd helemaal helder.”

Altijd voorzichtig

Zo is er de host van de YouTube-talkshow ‘Black Ducks’, van Ismail Mohamed, die atheïsten uit het hele Midden-Oosten uitnodigde voor interviews. Tegen hem is geen rechtszaak aangespannen. “Dat is een beetje ambigu. Misschien is dat ook wel wat de staat beoogt. Dat je altijd voorzichtig bent, en nooit weet wanneer je de grens overschrijdt.”

Uit de gesprekken die Van Nieuwkerk voerde met geloofsverlaters blijkt internet een voorname factor. Daar vinden ze informatie over het atheïsme. Documentaires met evolutiebioloog Richard Dawkins bijvoorbeeld zijn in het Arabisch vertaald. “Zulk materiaal heeft mensen aan het denken gezet”, zegt ze.

Mubarak was een soort godheid

Ook de manier waarop IS en de Moslimbroederschap religie hebben ingezet in de politiek, hoorde ze onder Egyptenaren veel terug als reden voor teleurstelling in religie. En dan was er de Arabische revolutie. “Die heeft een enorm gevoel van empowerment gegeven ten opzichte van de autoriteiten”, zegt Van Nieuwkerk.

“Jonge mensen waren vaak geboren met Mubarak, in die zin was hij een soort godheid: een vaststaand gegeven. Dat ze hem van het voetstuk konden halen, leidde tot het bevragen van andere politieke autoriteiten, en vervolgens ook de religieuze gezagsdragers. Binnen de familie zie je dat ook terug: de autoritaire rol van de vader staat ter discussie.”

Het uitspreken over geloofsafval op sociale media is wel echt iets van jongeren. Maar onder de oudere generatie, uit de tijd van het nasserisme en marxisme dat in de jaren vijftig en zestig invloedrijk was, waren ook niet-religieuzen, zegt Van Nieuwkerk. “Die hebben zich misschien nooit duidelijk als zodanig uitgesproken, maar ze waren er natuurlijk wel. Zij waren voor hun idee met belangrijkere dingen bezig: armoedebestrijding en sociale rechtvaardigheid. Zeker in een land als Egypte kun je je daar wel iets bij voorstellen.”

Door internet ging er een niet-religieuze wereld open voor de Egyptische Ismail Mohamed. Beeld Eman Helal

De Egyptische YouTuber Ismail Mohamed vertelt rokend en hoestend hoe lastig het is om in zijn land atheïst te zijn.

Vanachter zijn computer, gezeten in een oude leunstoel met bloemenprint, steekt de 36-jarige Ismail Mohamed uit Alexandrië nog een sigaret op. Via een video-verbinding vertelt hij dat dit de plek is van waar hij de afgelopen jaren zijn ‘geest opende’. En vervolgens die van vele anderen in de Arabische wereld, met zijn populaire talkshow op Youtube.

‘The Black Ducks’, heette die talkshow, als in: de zwarte schapen. Hij interviewde daarin tussen 2013 en 2018 mensen uit de Arabische wereld over thema’s als geloofstwijfel, afvalligheid, godsdienstvrijheid, en alles daartussenin. Daarnaast schrijft hij voor een online magazine van Arabische atheïsten dat in 2010 werd opgericht.

Zodoende is het onderzoek van de BBC en Princeton University, waaruit blijkt dat iets meer mensen in de Arabische wereld zich niet-­religieus noemen, voor hem geen verrassing. “Ik weet nog goed hoe moeilijk het in het begin was om mensen te vinden die in mijn show wilden komen. Niemand durfde. Maar op het laatst kon ik de verzoeken niet meer aan.”

“Ik ben zelf 27 jaar moslim geweest. Na de revolutie hoorde ik voor het eerst over atheïsme. Over Alber Saber, een Egyptische atheïst met een christelijke achtergrond. En op een gegeven moment stuurde iemand me een documentaire over de evolutietheorie, met professor Richard Dawkins. Eerlijk gezegd begreep ik het niet meteen. Ik stuurde e-mails naar universiteiten in Europa met de vraag of de theorie wel correct was. Sommigen antwoorden wel – maar niet op mijn vraag, ze dachten dat ik wilde komen studeren.”

Hij pakt een boek van een plank, van de Saudische schrijver en religiecriticus Abdullah Al-Qasemi (1907-1996). “Deze man heeft me gered. Maar hij is niet de enige die ik las. Er is ook Abbas Abdul Noor, een pseudoniem. Hij noemt de Koran een nepboek: een heel mal boek, nog maller dan een kinderboek.”

Beeld Getty Images

Honderd man om me heen

Uit het open raam weerklinkt de gebedsoproep in zijn kamer. Lachend, rokend en hoestend vertelt Mohamed verder. “Het is heel moeilijk om hier atheïst te zijn. Nadat ik op tv was geweest, kwam ik twee keer op straat in de problemen. De ene keer riep iemand: ‘Hee, dit is de man die zei dat er geen God is’. Vervolgens stond er plots honderd man om me heen. Gelukkig kwam de politie tussenbeide. De agenten waren heel aardig voor me, gaven me thee en water, en lieten me weer gaan. Later richtte in Alexandrië een fanatiekeling een pistool op me. Omstanders hebben dat kunnen afpakken.”

“Mijn doel was om atheïsme bespreekbaar te maken. Ik denk dat het voor mensen die zijn opgegroeid met een aversie tegen homoseksualiteit of atheïsme, heel goed werkt om naar interviews te kijken. Dan zien ze: oh, dat is gewoon een leuk, normaal mens. Op Facebook en Twitter werkt dat net zo: het verbindt mensen. We hebben een soort koorts gekregen van sociale media.

“Ik heb geen aanklacht tegen me of zoiets. Wel ben ik drie jaar geleden tegengehouden toen ik naar een congres van de beweging van ex-moslims in het Verenigd Koninkrijk wilde reizen. En één keer heb ik de politie aan de deur gehad. Ik moest mee, om vragen te beantwoorden. Maar op het einde werd ik vrienden met de agent. Hij liet me vrij. Goed, ik had daar wel een dag alleen in een kamer gezeten. Een dag die voelde als een jaar.

“President Sisi wil dat de islam zich ontwikkelt. Daar kan ik me in vinden. Maar ik begrijp ook niet altijd hoe de overheid echt werkt. Iemand die op tv de vier grote imams bekritiseerde, moest een jaar de gevangenis in. Daar schrok ik van, want ik dacht juist dat de autoriteiten dat wel oké zouden vinden. Ik denk dat het probleem eerder in het volk zit, en dat de overheid hen soms probeert gerust te stellen. Maar goed: zelfs al zijn onze huidige leiders niet compleet seculier, ze zijn altijd nog beter dan islamitische groepen.

“Als ik slecht praat over religie, bijvoorbeeld als ik zeg: ‘Mohammed was een heel slechte persoon’, dan kunnen ze me arresteren. Ik heb vrienden die dat overkomt, want het is lastig om bij islamkritiek aan te voelen waar de grens ligt. Ik denk ook dat we de wet op dit punt moeten veranderen.”

Hij duwt zijn handpalmen even tegen elkaar bij wijze van gebedshouding. “Ik ben hoopvol. In mijn jeugd hoorde ik alleen maar over de islam, en hadden we maar één tv-kanaal. Nu kijken heel wat jonge mensen op hun telefoon naar ‘Game of Thrones’ – een serie die vol zit met religiekritiek en vrouwelijke leiders. Dat moet ze wel aan het denken zetten. En daar worden de religieuzen gek van. Maar ja.”

Lees ook:

Atheïste en feministe Zineb El Rhazoui kwam in verzet tegen het islamisme, maar betaalt er een prijs voor

De Frans-Marokkaanse atheïste en feministe Zineb El Rhazoui kwam al vroeg in verzet tegen de islam. Ze bevrijdde zich van de dogma’s, maar betaalt er een prijs voor. ‘Het was een kwestie van leven of dood.’

Saudi-Arabië: de hel voor afvalligen

Ongelovigen in Saudi-Arabië moeten zich voegen naar de ijzeren wet van de islam. Onder schuilnamen roeren ze zich online. Een enkeling lukt het om weg te komen. Trouw sprak met afvallige Saudi’s.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden