Wildernis is niet buiten, maar zit ín onze cultuur

Martin Drenthen: "In Bialowieza voltrekken zich ecologische processen al eeuwenlang ononderbroken door de mens." Beeld x

Met de kap van Bialowieza in Polen zou het laatste oerbos van Europa aangetast worden. Milieufilosoof Martin Drenthen trekt lessen uit de kwestie. Over de betekenis van cultuur en natuur.

De livestream van de webcam in Bialowieza, Polen, toont vier herkauwende Europese bizons in zwart-wit. Ze staan er kalmpjes bij. Niets verraadt hun roerige geschiedenis, of de dreiging die hen nu boven het hoofd hangt.

Op dit moment kapt men in Polen namelijk delen van het laatste stuk ongerepte natuur op het Europese continent: het oerbos Bialowieza. Dit bos, deels in Polen en deels in Wit-Rusland gelegen, is 141.885 hectare groot en het leefgebied van wolven, lynxen, otters en spechten. Zo'n zeventien procent ervan is nationaal park. Sinds 1979 staat het op de Unesco Werelderfgoed lijst. 'Het bos gaat terug tot 8000 voor Christus en is het enige overgebleven voorbeeld van de oorspronkelijke bossen die ooit een groot deel van Europa bedekten', vermeldt de website van Unesco. Naast die historische betekenis van het bos wordt ook de waarde voor het milieu genoemd - het bos biedt 'uitzonderlijke mogelijkheden' voor het behoud van biodiversiteit. Het gebied ligt op een ecologisch knooppunt van drie klimaatgebieden, en kent dus soorten uit al die gebieden.

Glanzend kevertje

Over dit oerbos is nogal wat te doen. De Poolse regering voert de aanwezigheid van de letterzetter, een glanzend kevertje dat lijkt op een dadeltje van ongeveer 5 millimeter, als officiële reden aan om een groot aantal bomen in het woud te kappen. Letterzetters tasten sparren aan, die daardoor kunnen omvallen, en een gevaar vormen voor de recreatieve wandelaar, luidt de redenering. Bovendien zou de kever het voortbestaan van het bos bedreigen.

Biologen en activisten zien het anders. Zij stellen dat de kap meer te maken heeft met machtsvertoon, anti-Europese sentimenten en financiële belangen. Het bos zou ons helemaal niet nodig hebben om zich tegen de letterzetter te beschermen. De natuur regelt dat zelf wel, zeggen zij. En: van het laatste restje ongerepte natuur in Europa moet je afblijven.

Tekst loopt door onder afbeelding.

Martin Drenthen Beeld eigen foto

Daar is Martin Drenthen, milieufilosoof en docent aan de Radboud Universiteit in Nijmegen, het hartgrondig mee eens. "Een plek als het woud van Bialowieza stelt ons in staat een relatie aan te gaan met datgene wat ons fundamenteel overstijgt", zegt hij. "Zo'n oerbos belichaamt onze afwezigheid, dus niet ónze geschiedenis, maar de geschiedenis zónder ons. In die zin heeft een oerbos een religieuze of transcendente dimensie."

Archeologische sporen

Maar hoe afwezig was de mens eigenlijk in Bialowieza? Dat valt mee. Er zijn archeologische sporen gevonden van kleine nederzettingen in het bos die teruggaan tot zo'n 2000 voor Chr. In de Middeleeuwen was het al een geliefd jachtterrein van Poolse koningen en Russische tsaren. Dat beschermde het gebied tegen kap. Maar de jacht bedreigde één van zijn bewoners, de Europese bizon, de laatste grote grazer van Europa, tot de Eerste Wereldoorlog in zijn bestaan. In 1919 stierf hij uit. In een recente aflevering van het tv-programma 'Brandpunt' struint presentatrice Sacha de Boer door het oerbos, en zie je de Europese bizon er echter doodgemoedereerd rondlopen. Een van de dieren duwt een jonge boom omver. Hoe dat kan? In 1952 is de Europese bizon, ook wel de wisent genoemd, met fokprogramma's in het woud van Bialowieza opnieuw geïntroduceerd.

De tsaren legden in de negentiende eeuw een rastervormig wegennet in het bos aan. En tijdens de Tweede Wereldoorlog voegden de Duitsers er een spoorlijn aan toe om gekapt hout gemakkelijker af te voeren.

Al is de ongerepte status van Bialowieza relatief, een cultuurlandschap kun je het niet noemen, zegt Martin Drenthen. "Hoewel het bos is beïnvloed door de mens, is er toch sprake van een soort continuïteit die je elders in Europa niet meer vindt. Veel ecologische processen voltrekken zich hier al eeuwenlang, ononderbroken door de mens."

Relatie

Tijd maakt het verschil tussen een oerbos en een cultuurlandschap, zegt Drenthen. "Een cultuurlandschap belichaamt de geschiedenis en de relatie die de mens met dat landschap heeft." Als voorbeeld noemt hij de Alkmaarderhout. Een deel van dat park in Alkmaar - met 400 jaar het oudste stadspark van Nederland - dreigt opgeofferd te worden voor een uitbreiding van het aangrenzende Noordwest Ziekenhuis. Vijfendertig bomen moeten het veld ruimen.

"Er is een onderscheid tussen wildernis en wildheid", zegt Drenthen. "Wildheid definieer ik als datgene wat tegen de menselijke controledrang ingaat." Daarvoor hoef je niet naar een oerbos. Als je je woning een tijdje niet onderhoudt of schoonmaakt, valt die er al aan ten prooi. Tegenwoordig probeert de mens die wildheid een plek te geven, of zelfs te organiseren. Denk aan plekken als de Oostvaardersplassen, een recentelijk aangelegd natuurgebied. Met alle problemen en tegenstrijdigheden van dien. Drenthen: "Wildernis daarentegen kun je niet organiseren en vind je eigenlijk ook haast nergens meer. Strikt genomen bestaat er misschien geen volledige wildernis meer. Zelfs op plekken als dit Poolse bos en in bijvoorbeeld Amerikaanse natuurparken liggen immers eeuwenoude sporen van bewoning door mensen. Maar je vindt er ook nog sporen van iets niet-menselijks dat ouder is."

De wildernis verwijst, zegt Drenthen, naar deep time (diepe tijd), een term van de Schotse geoloog James Hutton (1726-1797) voor de geologische tijdspanne, ofwel de geschiedenis van de aarde. "En die is veel langer dan de geschiedenis van de mens", zegt Drenthen. "Het is belangrijk om te beseffen dat er een tijd voorafgaat aan het bestaan van de mens. Dat herinnert ons eraan dat de menselijke orde, die wij zo vanzelfsprekend achten, gesticht is."

Strikte scheiding

Wat als de mens het oerbos nu besluit te beschermen? Zou dat stuk oernatuur met die beslissing van ons dan niet toch weer een menselijke aangelegenheid geworden? En valt er dus wel onderscheid te maken tussen cultuurlandschap en natuurgebied? In zijn boek 'Het geniale dier' suggereert Denker des Vaderlands René ten Bos dat juist de strikte scheiding tussen cultuur en natuur heeft geleid tot onze problematische omgang met die laatste. 

Volgens hem is 'de ellende van de ecologie' dat ze 'de mens tegenover de natuur plaatst, met als consequentie dat de mens van de natuur vervreemdt'. Hij schrijft: 'Ecologen praten vaak over de natuur alsof het iets is wat zonder de mens kan worden gedacht. De paradox is alleen dat dit uitsluitend kan als je de natuur tot een park maakt waar menselijke (...) interventies niet meer mogelijk zijn. Zo wordt de natuur in politieke en sociale zin gemarginaliseerd, juist door haar zo centraal te stellen.'

"Inderdaad moeten we natuur en mens niet los van elkaar zien", zegt milieufilosoof Drenthen. "De plekken waar de menselijke invloed gering is - die zogenaamde wildernis - hebben juist binnen onze cultuur, waarin we bijna alles zelf hebben gemaakt of veranderd, een bijzondere, symbolische betekenis. In die zin ligt de wildernis niet buiten de cultuur, maar maakt ze er deel van uit. En het beschermen van die plekken tegen onszelf kan inderdaad niet helemaal zonder menselijke inmenging. Daarin schuilt de paradox."

Trouws natuurredacteur Joop Bouma schreef eerder over de pogingen van het Europse Hof de vernietiging van het oerbos  te stoppen: EU-hof: dwangsom als Polen niet stopt met houtkap in oerbos

Correspondent Ekke Overbeek ging ter plekke kijken: Ecologen slaan alarm: de Poolse regering verwoest het laatste oerbos van Europa

En Gabriella Codonesu stelt zich de vraag: Is het einde in zicht voor Europa's laatste oerbos?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden