InterviewSteven Nadler

Wil je écht gelukkig worden? Filosoof Steven Nadler heeft de oplossing: denk als Spinoza

Baruch SpinozaBeeld ANP

Het denken van de grote zeventiende-eeuwse filosoof Spinoza biedt een uitstekende gids voor het goede leven, betoogt filosoof Steven Nadler. ‘Spinoza geeft een heel overtuigend beeld van de werking van onze geest.’

Stel je voor, zonder dat ik er iets aan kan doen rent mijn hond de straat op – dan weet ik: dat is nu eenmaal wat honden doen als ze de kans krijgen”, zegt de Amerikaanse Spinozakenner Steven Nadler. “Vervolgens wordt hij geschept door een auto – zoals nu eenmaal gebeurt als een hond voor een auto komt. De dood die daarop volgt, denk ik dan, was onvermijdelijk vanwege de impact. Beter dan te blijven huilen, zei Spinoza, is het om je te laten troosten door het inzicht in de noodzaak van alles wat gebeurt.”

Het is een les die filosoof Steven Nadler (1958), hoogleraar aan de universiteit van Wisconsin-Madison, leerde van de Nederlandse filosoof Spinoza, en die een belangrijke rol speelt in zijn nieuwste boek over de zeventiende-eeuwse denker: ‘Think Least of Death. Spinoza on How to Live and How to Die’. “Spinoza biedt een duidelijke gids voor het goede leven”, zegt Nadler in een interview via Zoom. 

Het klinkt wel als een erg rationele en koele les.

“Maar de gevoelens worden niet verbannen hoor. Zo kan ik me geen leven zonder verdriet voorstellen. Zo’n leven is niet goed, zo dacht Spinoza ook. Tegelijkertijd zou ik niet willen dat mijn verdriet me verblindt voor de rijkdom van het leven. Ik ben niet zonder verdriet, ik wil er alleen niet door beheerst worden. Dat was ook zo toen mijn ouders doodgingen. Ze waren oud en zwak, wist ik, het was de natuur die zijn loop nam. Ik was verdrietig, maar ik accepteerde ook, deemoedig en rationeel, wat was gebeurd. Dat stelde me in staat om het leven dat ik met mijn ouders had gehad meer te waarderen en voorkwam dat ik in een diepe depressie viel.”

Die afstandelijke houding, benadrukt Nadler, betekent niet dat we geen plezier zouden mogen beleven. “Spinoza is geen voorstander van een sober leven zonder wereldse genoegens. Hij zegt dat we schoonheid nodig hebben, we kunnen genieten van de natuur, van goed voedsel, van gezelschap van anderen. Alleen moeten we ons daarbij wel laten leiden door de rede – alles met mate.”

We worden wel aan banden gelegd door Spinoza.

“Spinoza denkt juist dat deze houding je in staat stelt om vrij te zijn. Als je je laat beheersen door de gevoelens die de dingen om je heen in je oproepen, word je ook bepaald door die dingen. Als daarentegen de rede je gidst, beheers je de situatie, ben je niet meer afhankelijk, maar autonoom. Dat gaat terug op een oude stoïcijnse gedachte: dingen die je niet kunt beheersen, moet je ook niet proberen te bepalen. Maak je welzijn en geluk niet afhankelijk van de zaken waar je geen invloed op kunt uitoefenen. Doe je dat wel, dan ben je volgens Spinoza een slaaf.”

U schrijft ook dat die rede aan kan zetten tot een goede omgang met anderen.

“Veel mensen denken dat je een ethische houding naar anderen kunt innemen door je te baseren op gevoelens van bijvoorbeeld medelijden, sympathie of liefde. Maar Spinoza wantrouwt dat idee. Als je afgaat op je gevoel wordt je gedrag erg grillig. Vandaag kun je medelijden voelen naar je buren, of je vindt ze aardig, maar dat kan morgen helemaal anders zijn. Emoties bieden geen stevig fundament voor een ethiek.”

Hoe doe je dat, ethiek baseren op de rede?

Nadler drukt zijn handen op de tafel waar hij aan zit. “Belangrijk is om eerst inzicht te hebben in de wereld. Als iets op ons drukt, een gevoel –maar het kan bijvoorbeeld ook een wapen zijn – dan maakt dat ons verdrietig. Dat willen we weerstaan, dan verzetten we ons, en als je je kracht voelt toenemen, leidt dat tot geluk. Spinoza zegt het zo: alles bezit een conatus, alles is erop uit om stand te houden in de wereld. Ook deze tafel heeft die conatus, net als jij, net als ik. Spinoza heeft daarmee een heel agonistisch beeld van de natuur, er zijn voortdurend confrontaties. Ik weet niet of ik het nu helemaal eens ben met dat wereldbeeld. Maar laten we ervan uitgaan dat het klopt, als een worst case scenario, en dat de mens wordt geleid door egoïsme. Dan nog, zo zegt Spinoza, leidt eigenbelang er niet toe dat we de ander volkomen negeren of slecht behandelen. Eigenbelang kan je ertoe aanzetten om mensen goed te behandelen.”

Hoe dan?

“Belangrijk is wel om uit te gaan van verlicht eigenbelang. Je moet inzien dat je voor je zelfbehoud en de mogelijkheid om te floreren afhankelijk bent van anderen. Daarom kun je je maar beter goed gedragen naar anderen. Ook is het beter om je niet te laten leiden door kortetermijnbelangen, maar je samen in te zetten voor gemeenschappelijke doelen, bijvoorbeeld het tegengaan van de opwarming van de aarde. Dat bereik je door je te baseren op de rede, en ook bij anderen zoveel mogelijk die rede aan te spreken. Dan ben je beter af dan wanneer je je laat leiden door passies, dat zou maar leiden tot conflicten.”

Hoe kun je ervoor zorgen dat de rede het wint van de passies? De koele rede delft toch altijd het onderspit tegen de verleidende passies?

“Dan vergeet je dat ook de rede, en kennis, een gevoelsmatige kracht heeft. Ik wéét niet alleen dat Amsterdam de hoofdstad van Nederland is, of dat de aarde ruim vier miljard jaar oud is. Ik gelóóf ook dat dat het geval is. Er zit een affectieve lading in kennis en ideeën die we aanhangen. Ook over moraal. Stel je voor, ik heb een hekel aan iemand en zelfs een neiging om hem iets aan te doen. Dan kan ik daarvan weerhouden worden door mijn ideeën over rechtvaardigheid. Die twee krachten, mijn haat en mijn idee van rechtvaardigheid, gaan in mij een strijd aan. De menselijke geest is een arena.”

Dus de rede is niet het mannetje in je hoofd, aan de zijlijn, dat de strijd overziet en een oordeel velt?

“Nee, in die arena vecht iedereen mee. Het tuig, maar ook de professor. Die strijd is irrationeel. Soms winnen irrationele gevoelens, dan weer de ratio. De winnaar wordt niet bepaald door de waarheid van een idee, maar door de gevoelsmatige kracht ervan. Ik denk dat Spinoza daarmee een heel overtuigend beeld geeft van de werking van onze geest.”

Kun je dan niets doen om die strijd de goede kant op te sturen?

“Spinoza biedt daar een therapie voor. We hebben allemaal een redelijke kern, en die kunnen we versterken, waardoor onredelijke gevoelens relatief zwakker worden. Vooral belangrijk daarvoor is om oog te krijgen voor de wetten van de natuur. Hoe alles op elkaar inwerkt. Stel je voor, iemand heeft me iets aangedaan en al mijn gevoel – van haat – is gericht op die persoon. Dan kan dat gevoel zijn kracht verliezen als je bedenkt dat die persoon waarschijnlijk een slechte dag had. Iemand anders had hém misschien wat aangedaan, en die ander had dat weer gedaan omdat zijn partner hem had verraden. En de reden daarvoor was dat die partner verliefd was geworden op iemand anders.

“Veel handelingen komen voort uit dit soort ketens van oorzaak en gevolg. Als je dat inziet, zal je woede zich verspreiden over meer mensen. En daardoor zwakker worden en uiteindelijk oplossen. Naarmate je dit vaker doet, creëer je steeds meer ruimte in jezelf voor die andere kracht in ons, de overtuiging dat we anderen goed moeten behandelen. En het helpt ook dat je weet dat je daardoor uiteindelijk zelf beter af bent.”

Steven Nadler ‘Spinoza biedt een duidelijke gids voor het goede leven.’

Steven Nadler

Steven Nadler (1958), hoogleraar aan de universiteit van Wisconsin-Madison, is gespecialiseerd in de zeventiende-eeuwse en Joodse filosofie. De Amerikaanse filosoof schreef meerdere toonaangevende werken over Spinoza, onder meer een biografie. Samen met zijn zoon – een illustrator – maakte hij een stripboek over het begin van de moderne filosofie, waarin naast Spinoza ook Galilei, Descartes en Newton figureren. Nadler verbleef regelmatig langere tijd in Amsterdam; zo bekleedde hij in 2007 de Spinozaleerstoel aan de Universiteit van Amsterdam. Ook deed hij er onderzoek voor ‘Rembrandt’s Jews’, waarmee hij doordrong tot de finale van de Pulitzer Prize, een prestigieuze prijs voor journalistiek. Onlangs verscheen zijn nieuwste boek, ‘Think Least of Death. Spinoza on How to Live and How to Die’.

Lees ook:

Baruch Spinoza is helemaal hip

Hij is al eeuwen dood en zijn boeken zijn de makkelijkste niet. Toch is Spinoza (1632-1677) erg populair en spreekt hij ook niet-filosofen zeer aan. ‘Autonoom nadenken, dat is waar Spinoza voor stond.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden