Nieuw Moreel PeilPeter Henk Steenhuis

‘Wij artsen redden geen levens, wij rekken levens’

Wat is goed handelen? In de rubriek Nieuw Moreel Peil onderzoekt Peter Henk Steenhuis met een deskundige ethische vragen uit het coronatijdperk. Vandaag: welke rol moet de taal spelen in de huidige crisis?

Afgelopen maanden was er telkens sprake van ‘levens redden, helden, coronadoden’. Klopt dat? Of moest de taal helpen de maatregelen door te voeren? Zou het Nieuwe Moreel Peil (NMP) nu niet moeten worden dat we heldere taal gaan spreken om heldere beslissingen te kunnen nemen? 

“Niemand wordt gered van de dood”, zegt internist Jos Kooter. “Dat lijkt een dooddoener, maar in de beeldvorming leeft het idee dat artsen veel patiënten gered hebben van een wisse dood. Met risico voor eigen leven. Daarom worden ze helden genoemd. Ik vraag me af of dat terecht is.

“Eind vijftiende eeuw wordt het woord ‘redden’ in het Nederlands gangbaar. Het betekent: uit een gevaarlijke situatie helpen, verlossen, vrijmaken. Er is brand, maar gelukkig kwam de brandweer en werd het kind op het nippertje gered. En degene die gered is gaat niet ‘niet dood’ maar naar je gevoel ‘nooit dood’.

“Als we aan de coronacrisis denken, zijn er twee manieren van redden. Er worden mensen gered door de lockdown, doordat ze het virus niet krijgen. En er worden mensen die het wel hebben gekregen door de geneeskunde gered. Die tweede vorm van ‘redden’ is een lastige. Er is iets heel absoluuts aan, wat je niet altijd zo voelt als je de patiënt naar de intensive care brengt.”

Sprake van een misverstand

“Een zijpad. Met de introductie van medicijnen gaat heel veel geld gemoeid. Dan is het fijn als die middelen levensreddend zijn. Bij de promotie van het middel laat een artsenbezoeker graag een bekende grafiek zien, met op de verticale y-as de sterfte, en op de x-as de tijd. Hij vergelijkt middel A en B. Uit de grafiek blijkt dat bij gebruik van A na twee jaar 10 procent van de gebruikers is overleden, met B is dit 20 procent. Middel A beschermt dus, zegt de grafiek, er is 10 procent minder sterfte. Bij bijna alle medische congressen, symposia, artikelen, worden de middelen op deze manier beschreven.

“Toch is hier sprake van een misverstand. De sterfte is, als je de tijd laat doorlopen, en die neiging heeft hij, in beide groepen 100 procent, altijd. Wij reduceren geen sterfte, we stellen hoogstens uit. Draai de x-as en y-as eens om, en kijk bijvoorbeeld naar het punt waarop 15 procent van de patiënten is overleden, dan zie je dat dat met middel A na tweeënhalf jaar zover is, en met middel B na twee jaar. Met middel A leef je dus een half jaar langer. We redden geen 10 procent, we rekken zes maanden, dat is andere koffie.”

Geen afstel, maar uitstel van sterfte

“Door zo naar die geneesmiddelen te kijken, sta je meer stil bij nadelen van het middel, bijwerkingen, kwaliteit van leven enzovoort – alleen is dat voor de fabrikant economisch niet interessant, dus presenteert de fabrikant het middel als levensreddend. Maar voor onze samenleving ontstaat de vraag: wat heb ik over voor een middel dat zes maanden levensverlenging oplevert? Dat is een veel subtielere discussie dan wel of geen sterfte.

“Iets vergelijkbaars geldt voor de coronacrisis: voor veel patiënten geldt dat uitstel van sterfte de werkelijkheid beter benadert dan sterftereductie. Kwetsbare mensen die na veel heroïek op de intensive care geholpen zijn, redden het met al die onderliggende klachten vaak nét, waarna een langdurige revalidatie volgt met misschien wel blijvende klachten nadien – om een jaar later alsnog te overlijden.”

‘Rekken weegt misschien anders’

“Welke rol speelt de taal bij de coronacrisis? Om alle maatschappelijke maatregelen te sanctioneren, helpt het te denken in termen van ‘levens redden, helden, coronadoden’. En dat is prima, we kunnen het ook niet zomaar laten gaan, maar het doet niet helemaal recht aan wat wij medici kunnen. Dat kun je beter beschrijven als ‘rekken’, en dat weegt misschien anders. Pas als we heldere taal spreken, kunnen we heldere beslissingen nemen.”

Jos Kooter is als internist verbonden aan het Amsterdam UMC, locatie VU.

In de rubriek Nieuw Moreel Peil (NMP) stelt filosofieredacteur Peter Henk Steenhuis allerhande ethische vraagstukken aan de kaak die tijdens de coronacrisis opborrelen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden